De gemeente Westerwolde vreesde dat het COA de poort van het azc in Ter Apel gedeeltelijk dicht zou gooien en dat vluchtelingen opnieuw in het gras moesten slapen. De communicatie was onduidelijk net als wat er zou gebeuren als de poort dichtging.
Dat blijkt uit stukken van de Westerwoldse driehoek (het bestuursoverleg over openbare veiligheid tussen de gemeente, Openbaar Ministerie en politie) die DVHN heeft opgevraagd. Een woordvoerder van de gemeente Westerwolde bevestigt dat de driehoek vreesde voor een (gedeeltelijke) sluiting en daardoor mogelijke buitenslapers. Daarop werd voorgesorteerd.
COA zegt met vele scenario’s rekening te houden: „Waaronder gecontroleerde toegang.” Dan wordt aan de poort geselecteerd wie naar binnen mag, een deel van de mensen moeten dan buiten blijven. „Die optie komt in beeld als er echt geen andere opties zijn. Verschillende keren werd er op het nippertje een oplossing gevonden.”
In een gespreksverslag van begin november staat dat het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) ‘fors over de 2100 personen is gegaan in Ter Apel’. Ook andere plekken zitten tjokvol. In Zevenaar, waar na-reizigers binnenkomen, is de bezetting zelfs 200 procent.
Westerwolde tast in duister
Over de hoge nood binnen opvanglocatie voelt de gemeente Westerwolde zich op dat moment onvoldoende geïnformeerd. „De afspraak is dat de gemeente tijdig wordt geïnformeerd als het vastloopt in Ter Apel, maar de informatie blijft uit waardoor zelf informatie is opgehaald”, staat in het gespreksverslag.
Als Ter Apel dreigt over te lopen of als er meer dan 1920 mensen bij het COA in Ter Apel verblijven, hoort het zogenaamde ‘escalatiemodel’ in gang gezet te worden, de asielminister (destijds demissionair minister Mona Keijzer, toen BBB) moet daarvoor het initiatief nemen. Dat gebeurde niet, volgens het gespreksverslag. Uit nood hield Westerwolde daarom maar contact met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Commissaris van de Koning.
Vanuit de zogenaamde regietafel met daarin de minister zou een plan moeten komen voor een eventuele crisisopvang, vindt de driehoek. „Gaat de poort in Ter Apel dicht en is er geen crisisnoodopvang dan zijn wij aangewezen op medewerking van andere gemeenten.” Het openen van grote of andere opvanglocaties wordt ‘in de wandelgangen’ echter niet besproken, merkt de gemeente.
Buitenslapers?
De driehoek sorteert daarom voor op buitenslapers op het voorterrein, zoals ook in 2022 gebeurde. Opmerkelijk, want het aantal asielzoekers dat naar Nederland kwam was was de afgelopen periode relatief laag.
Als er wel asielzoekers op het voorterrein gaan verblijven, dan moet snel gehandeld kunnen worden. Maar dan wel op basis van betrouwbare informatie, stelt de driehoek. „Omdat het ministerie deze informatie niet levert, wordt de afspraak met het COA om ons binnen 24-uur te informeren als het hek dreigt dicht te gaan, nogmaals onder de aandacht gebracht.”
Een woordvoerder van het COA bevestigt dat de druk erg hoog was en nog steeds is. „Als er echt geen mogelijkheid meer is om mensen in het land op te vangen, kan het aantal mensen in Ter Apel oplopen tot een punt waarop de veiligheid, leefbaarheid en beheersbaarheid in het gedrang komt en dat de locatie vol is en daar geen nieuwe mensen meer kunnen worden opgevangen”, laat zij weten in een schriftelijke reactie.
Als Ter Apel te vol is, kan COA een selectie aan de poort doen, waarbij – in grote lijnen – eerst kinderen, vrouwen en kwetsbaren toegang wordt verleend. De rest moet buiten wachten totdat er plek is.
Noodscenario’s ternauwersnoods voorkomen
„De afgelopen periode is het meerdere keren voorgekomen dat we hier dicht tegenaan zaten, maar dat is telkens ternauwernood voorkomen”, zegt een woordvoerder van het COA. Zo sprongen Assen (verlenging noodlocatie) en Nieuwegein (opening noodlocatie) in december te hulp. Tot nu toe is dus telkens op het nippertje een oplossing gevonden, benadrukt de woordvoerder, daarom hoefde niet te worden teruggegrepen op noodscenario’s.
Ook bij het COA maken ze zich zorgen. „Een te hoge bezetting doet geen goed aan bewoners en medewerkers op de locatie. Als zo’n situatie langer aanhoudt, geeft dat spanning bij bewoners en medewerkers. Ook de werkdruk is hoog. Medewerkers draaien extra diensten en blijven langer doorwerken dan hun dienst formeel duurt.”
Het COA heeft inmiddels weinig hoop op een snelle oplossing. „Het tekort aan opvangplekken is niet zomaar snel opgelost. Het blijft voorlopig een dagelijkse uitdaging om iedereen een plek te bieden, waarbij noodopvang hard nodig is.” Voor de wat langere termijn biedt naleving van de Spreidingswet in combinatie met stabiele financiering zicht op het gewenste stabiele opvanglandschap, zegt een woordvoerder.
Hoop in nieuwe minister
In de wandelgangen van de gemeente van Westerwolde hoopt men dat nu de nieuwe minister van asiel Bart van den Brink (CDA) een voortvarend aan de slag gaat met de Spreidingswet en het afgesproken escalatiemodel wel ter hand neemt. Dat moet Ter Apel verlichten.
In tussentijd is de drukte in Ter Apel nog onverminderd hoog: op woensdag waren er 2046 mensen in Ter Apel. Het boetebedrag is inmiddels opgelopen tot boven de vier miljoen euro.
