Van Mierlo stuurde zorgbedrijfjes weg van mensen die veroordeeld zijn voor onder meer wapenbezit, hennepteelt, illegaal gokken en dreiging met een vuurwapen. Foto: Emiel Muijderman
In Drenthe en Groningen belandt elk jaar zo’n 120 miljoen euro aan zorggeld in de zakken van criminelen en fraudeurs. Wethouder Eugène van Mierlo slaagt er in Twente in met een harde aanpak zorgcriminelen te weren en roept gemeentes in het Noorden op zijn aanpak over te nemen.
Wethouder Eugène van Mierlo (CDA) van Almelo schuift een lijst over tafel. „Kijk”, zegt hij. „Jaarlijks gaat er in Nederland zo’n 10,7 miljard om in de handel in cocaïne.” Hij laat even een stilte vallen. „In de zorgcriminaliteit gaat 11,8 miljard om. Bijna 12 miljard!”
Van Mierlo rekent voor dat er jaarlijks – als er niets was gebeurd – zo’n 70 miljoen euro door de Twentse gemeentes zou worden overgemaakt naar criminele zorgbedrijfjes. Voor de Drentse en Groningse gemeentes gaat het op basis van zijn berekening om 120 miljoen euro.
In Twente lukt het gemeentes steeds beter om criminelen die in de zorg stappen te weren. Het is dé reden dat we naar Almelo zijn afgereisd om Van Mierlo te spreken.
Van Mierlo is aanvoerder van de Twentse aanpak en roept andere gemeentes, ook in Drenthe en Groningen, op die werkwijze over te nemen. „Wij weren zorgaanbieders die veroordeeld zijn voor bijvoorbeeld een vuurwapendelict. Die hebben we kunnen filteren door de zogeheten Bibob-toets. Maar als andere gemeentes geen barrières opwerpen, proberen ze het daar gewoon opnieuw.”
Verslaafden in Donderen
De Almelose wethouder Eugène van Mierlo (CDA) wil gemeentes in het Noorden helpen om te voorkomen dat criminelen hier zorgbedrijfjes starten. Foto: Emiel Muijderman
In Donderen dreunt de komst nog na van zo’n vijftien ex-drugsverslaafden met psychiatrische problematiek op het zorglandgoed waar voorheen Hoeve Loevestijn zat. Daar had een veroordeelde vuurwerkhandelaar een sleutelrol in, zonder dat iemand dat in Donderen wist.
De nieuwe huurder op het Zorglandgoed was Zorg van Toen, dat zich eerder richtte op de opvang van ouderen. Maar dat kwam in Donderen niet van de grond, mede door de slechte reputatie van voorganger Hoeve Loevestijn. Toen namen ineens twaalf ex-drugsverslaafden hun intrek in Donderen.
Raadslid Marcel Elzerman van Leefbaar Gemeentebelangen in Tynaarlo weet het nog goed. Hij schudde destijds de gemeenteraad wakker. Er liepen verwarde mensen in de achtertuinen van het - 455 inwoners tellende – Donderen. „Omdat ze niet wisten waar ze waren”, zegt Elzerman.
„En ex-verslaafd waren ze ook niet”, zegt hij. „Ze kregen nog steeds drugs, van de Zorg van Toen.” Bij de Plus in Vries trok een van de cliënten het achterportier van een auto open waar een kind zat en ze stalen drank bij de slijterij. Bij eetcafé Hoving in Donderen bestelden ze eten en drinken zonder te betalen en werd het, vaak jonge, personeel bedreigd. „Dat heeft veel impact in een klein dorp”, zegt Elzerman.
Hij kneep mensen af
Elzerman kwam erachter dat de cliënten vanuit een zorgbedrijf in Enschede naar Donderen waren verhuisd. De eigenaar van dat Twentse zorgbedrijf had eerder vastgezeten voor illegale drugshandel en huisvestte in Enschede ex-gedetineerden die terugkeerden in de samenleving.
In de praktijk bood hij geen zorg maar kneep hij die mensen af, onthulde de regionale krant Tubantia. In de panden zou volgens de krant onder meer drugs worden gekookt en kamers werden voor een uurtje onderverhuurd voor prostitutie. Het ministerie van justitie en veiligheid eiste 1,7 miljoen terug. De gemeente Enschede wilde geen zaken meer doen met het bedrijf van de man.
Wethouder Van Mierlo wijst op een krantenbericht daarover uit die tijd. „Het is een waterbedeffect. Wat wij hier eruit gooien, duikt in andere regio’s weer op. Zoals bij jullie.” Van Mierlo pleit daarom voor een betere screening vooraf op zorgbedrijfjes. „Dat kan veel ellende besparen.”
Daarom is in Twente een Bibob-toets standaard als je een contract wilt met een gemeente om jeugdzorg of maatschappelijk ondersteuning (zoals thuiszorg of beschermd wonen) aan te bieden. Met zo’n toets controleert de gemeente of een zorgaanbieder criminele banden heeft, of zelf een crimineel verleden.
En wat komt daar uit?
,,Bij de laatste aanbesteding meldde zich een zorgbedrijf met meerdere bv-tjes waar mensen bij betrokken waren die veroordeeld waren voor onder meer wapenbezit, hennepteelt, illegaal gokken en dreiging met een vuurwapen. Dat zijn mensen die zorg moeten leveren aan onze inwoners hè?! Dan denk ik: wat als we die Bibob-toets niet hadden gedaan?”
Sommige bedrijfjes melden zich volgens Van Mierlo niet eens meer na de Bibob-verplichting. ,,Ze vrezen dat ze daar niet doorheenkomen.” Maar hij weet ook dat dergelijke figuren het in andere regio’s opnieuw gaan proberen. Na de aanbesteding werd het zorgbedrijf met criminele banden bijvoorbeeld uitgeschreven. Ergens anders richten ze weer iets nieuws op, vreest de wethouder. „En waarschuwen mag ik niet, dat verbieden aanbestedingsregels”, stelt Van Mierlo gelaten vast.
Bibob-toets is niet standaard
Bij ons in Drenthe en Groningen is die aanpak nog geen gemeengoed. De Regionale Inkooporganisatie Groninger Gemeenten (RIGG) meldt dat een Bibob-toets niet standaard is, maar wel gedaan kan worden als daar aanleiding voor is.
Een woordvoerder van de gemeente Groningen meldt ook dat nog geen Bibob-onderzoeken zijn uitgevoerd. „In de toekomst gaan we dit wel vaker doen, omdat we willen ervaren of het een helpend instrument is om te beoordelen of aanbieders betrouwbaar zijn.” Uit Assen komen vergelijkbare geluiden. ,,Op dit moment stellen we geen Bibob-onderzoek verplicht voor zorgaanbieders die een zorgcontract willen sluiten met onze gemeente”, meldt een woordvoerder. „Wel zijn we regionaal aan het kijken of samen met andere gemeenten kunnen werken rond de aanpak zorgfraude. Een Bibob verplichting kan daar onderdeel van zijn, maar zo ver zijn we nog niet.”
CDA-wethouder Eugène van Mierlo ziet dat zorgcriminelen die hij in Twente wegstuurt elders weer opduiken. Hij deelt zijn aanpak graag met het Noorden. Foto: Emiel Muijderman
Uit onderzoek van platform voor onderzoeksjournalistiek Follow the Money bleek deze zomer dat de afgelopen 5 jaar door gemeentes zestien aanvragen zijn gedaan bij het Landelijk Bureau Bibob om zorgaanbieders te screenen op criminele activiteiten. Twaalf van die aanvragen waren gedaan door gemeentes in Twente.
Uw regio lijkt wel enigszins op de onze. Denkt u dat het in Drenthe en Groningen wel meevalt?
„Integendeel. De kans is levensgroot dat ze in het Noorden terechtkomen. Het voorbeeld van Zorg van Toen laat zien dat dit soort criminele zorgaanbieders zich niet tegen laten houden door provinciegrenzen.” Ook bijvoorbeeld het in 2020 ontmaskerde Take Care uit Almelo, dat DigiD’s van cliënten verzamelde en gebruikte voor valse declaraties, was in Hoogeveen actief.
Van Mierlo windt er geen doekjes om: „Als je geen Bibob-toets toepast, weet je niet wie je binnenhaalt. Dan kan het zomaar zijn dat je een zorgaanbieder contracteert met antecedenten als wapenbezit, illegaal gokken of drugshandel.”
Van Mierlo is ook bestuurder van de stichting Informatieknooppunt Zorgfraude (IKZ), waar onder meer de Arbeidsinspectie, de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst, Sociale Verzekeringsbank, Belastingdienst, zorgverzekeraars en gemeenten signalen over zorgfraude samenbrengen om daar snel en doeltreffend op te kunnen handelen.
Hij pleit voor een landelijke standaard: „Elke gemeente die jeugdzorg of maatschappelijke ondersteuninginkoopt, zou bij aanbestedingen een Bibob-toets moeten uitvoeren en belangrijke kwaliteitseisen moeten stellen. Niet alleen in Twente, maar ook in Drenthe, Groningen en Friesland, beter nog: in heel Nederland.”
Wat is de Bibob-toets precies?
„De Bibob-toets is een instrument waarmee gemeenten kunnen onderzoeken of een zorgaanbieder banden heeft met criminaliteit. We gebruiken informatie van politie, justitie en de Belastingdienst. Als daar rode vlaggen uit komen, sluiten we die aanbieder uit van deelname aan de aanbesteding.”
En? Vonden jullie zorgaanbieders die een link hebben met de criminaliteit?
„Absoluut. In Twente hebben we bij de laatste aanbesteding 578 aanbieders en onderaannemers gescreend. Daarvan zijn er 28 afgewezen, onder andere door de Bibob-toets. Dat lijkt weinig, maar als je bedenkt dat een aanbieder gemiddeld 20 tot 40 cliënten heeft, dan hebben we tussen de 600 en 1200 mensen behoed voor slechte zorg. En dat is nog zonder de aanbieders die zich niet eens meer melden, omdat ze weten dat ze door de Bibob-toets zullen vallen.”
Levert dat financieel ook iets op?
„Een besparing van zo’n 35 miljoen euro per jaar. Dat is geld dat anders naar malafide zorgbedrijven was gegaan. En dat terwijl gemeenten kampen met tekorten in het sociaal domein. In Almelo moesten we onlangs nog ruim 13 miljoen euro bezuinigen. Dan is het extra wrang om te zien hoeveel geld er weglekt naar fraudeurs.”
Waarom gebeurt dit dan niet overal?
„De wetgeving zit ons soms in de weg. De Wet toetreding zorgaanbieders (Wtza) geldt bijvoorbeeld niet voor aanbieders in de Wmo en Jeugdwet. Gelukkig wil het Rijk dat wel gaan veranderen. En bij open-houseconstructies, waar alle zorgaanbieders die aan de voorwaarden voldeden een contract kregen, was een Bibob-toets lange tijd niet toegestaan. Dat hebben we via een amendement in de Tweede Kamer weten te veranderen. Maar er is nog veel werk te doen.”
Wat kunnen gemeenten in het Noorden concreet doen?
„Begin bij bewustwording. Veel gemeenten hebben maar één toezichthouder die dit erbij doet, voor een paar uur per week. Dat is onvoldoende. In Almelo hebben we 400.000 euro structureel vrijgemaakt voor toezicht en juridische ondersteuning. Daarmee kunnen we echt verschil maken. En die kosten verdienen zich terug.”
En hoe zit het met persoonsgebonden budgetten (pgb’s)?
„Dat is een groot risico. Zorgaanbieders die we via zorg in natura hebben geweerd, kunnen via pgb’s alsnog zorg leveren. Daarom hebben we in Twente de kwaliteits- en integriteitseisen ook van toepassing verklaard op pgb’s. Dat doen we via de Wmo- en Jeugdwetverordening. Andere gemeenten kunnen dat eenvoudig overnemen.”
Ligt dit probleem alleen op het bordje van de gemeentes?
„Nee, zeker niet. Ook zorgverzekeraars en zorgkantoren hebben te maken met dezelfde zorgfraudeurs. En werknemers kunnen ook veel doen. We werken nu samen met het regionaal opleidingencentrum (ROC) en zorgverzekeraars om studenten te leren hoe ze fraude kunnen herkennen en er ook op kunnen handelen. We hebben bijvoorbeeld gezien dat diploma’s worden vervalst of gekocht via het internet. Werknemers leveren identieke stageverslagen in, of verzinnen smoesjes dat ze hun diploma’s niet kunnen tonen.”
En dat werkt?
„Ja. Die module is nu een vast onderdeel van het curriculum bij het ROC van Twente en wordt landelijk uitgerold. Studenten leren signalen herkennen en weten waar ze die kunnen melden, zonder dat ze studievertraging oplopen. Dat is cruciaal, want veel jonge mensen durven niet te klagen uit angst hun stage te verliezen.”
Maar als ze die signalen herkennen kunnen ze vaak nergens terecht. Niemand pakt het op.
„In Twente hebben we de campagne ‘Meld Misdaad Anoniem’ specifiek ingericht op zorgfraude. Dat betekent dat meldingen niet in een zwart gat verdwijnen, maar direct worden opgevolgd door de juiste instanties. Dat kunnen toezichthouders zijn, fraudecoördinatoren van zorgverzekeraars of de Inspectie Gezondheidszorg.”
Wat is het grootste risico als gemeentes niets doen?
„Dat je malafide zorgaanbieders contracteert die cliënten uitbuiten, drugs verhandelen of zelfs betrokken zijn bij mensenhandel. We hebben voorbeelden gezien van zorgbedrijven waar cliënten werden ingezet voor criminele activiteiten, zoals toppen knippen in de hennepteelt of prostitutie. En als je dat niet aanpakt, dan blijft het doorgaan.”
Wat is uw advies aan gemeenten in Drenthe en Groningen?
„Pas de Bibob-toets toe bij elke nieuwe aanbesteding. Neem de integriteitsregels op in je verordeningen. Zorg voor voldoende capaciteit bij toezicht. En werk samen met ROC’s, zorgverzekeraars en justitie. Wij delen onze aanpak graag. Beter goed gejat dan slecht bedacht.”
En als gemeenten dat niet doen?
„Dan is het een gewetensvraag. Want zonder goede screening vooraf glippen deze aanbieders er zó doorheen. En dan stel je kwetsbare inwoners bloot aan mensen die niet het beste met hen voor hebben. Dat wil je toch niet?”
Paspoort
Geboren 11 maart 1979 te Harderwijk
Opleiding Maatschappelijk werk en dienstverlening aan de Hogeschool Utrecht, met als afstudeerrichting Integrale veiligheid
Carrière startte zijn loopbaan bij de brandweer in de regio IJssel-Vecht en volgde tegelijkertijd de opleiding Veiligheidsmanager bij de Brandweeracademie in Schaarsbergen. Stapte daarna over naar Brandweer Nederland. Kwam toen al veel in Den Haag om het thema brandveiligheid op de politieke agenda te krijgen. Werd in 2014 raadslid voor het CDA in Almelo en in 2018 wethouder Zorg in die stad. Stond in 2017 ook op plek 34 van de CDA-kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen. Kreeg later de zorgfraude-aanpak in heel Twente in zijn portefeuille. Is sinds eind vorig jaar ook bestuurslid van het landelijk Informatieknooppunt Zorgfraude (IKZ).
Privé
Woont in Almelo met zijn vrouw. Ze hebben samen een zoon en een dochter.
Verantwoording
DVHN heeft de berekening van Van Mierlo van het bedrag dat in Twente in verkeerde handen valt vertaald naar onze regio. De wethouder gaat uit van totale zorgkosten van 109 miljard in 2025 - uit de Kamerbrief ‘Aanpak fraude en criminaliteit in de zorgketen’ van 31 maart 2025. Hij rekent dat terug naar zorguitgaven per inwoner in Twente en welk aandeel de gemeente daarin heeft (19 procent). Verder gaat Van Mierlo voor het aandeel zorgfraude uit van een schatting van het Openbaar Ministerie van 10 procent.
Zo kunnen we op basis van het aantal inwoners in Drenthe en Groningen een schatting maken van het bedrag dat jaarlijks door gemeenten wordt overgemaakt aan zorgcriminelen en -fraudeurs. De bedragen zijn schattingen, onder meer omdat zorguitgaven op verschillende manieren berekend worden, ook door het CBS. Ook over zorgfraude zijn geen exacte cijfers bekend, om de simpele reden dat zorgfraude per definitie wordt verhuld.
