Wie zijn deze naamloze arbeiders bij opgravingen in Groningen en Drenthe? Archeologisch instituut (RUG) digitaliseerde duizenden oude foto's

Klik.

Hoogleraar archeologie Daan Raemaekers drukt op de muisknop en op het scherm van zijn laptop verschijnt een zwart-witfoto van een groepje mannen dat tot ver over de enkels in de modder staat. Een gemetseld boogje overbrugt de greppel waarin de mannen met hun scheppen urenlang hebben staan wroeten. De foto, die in 1941 werd gemaakt, is van een archeologische opgraving op de plek waar het klooster van Aduard stond.

Dit is een van de duizenden foto’s die nog op glasplaten staan en door het Groninger Instituut voor Archeologie (GIA) is gedigitaliseerd en nu voor het publiek gratis en voor niets toegankelijk is, mits men de moeite neemt even een kijkje te nemen in de beeldbank op de website van de Universiteitsbibliotheek.

Raemaekers: „Deze foto’s zijn onderdeel van de documentatie door archeologen. Ze werden destijds in albums gestopt. Die albums zijn veelal versleten. Veel mensen hebben geen idee dat deze foto’s bestaan. We krijgen vaak verzoeken van bijvoorbeeld een collega in den lande of een historische vereniging die op zoek zijn naar een bepaalde foto. Maar wij beschikken niet over de capaciteit om tijd vrij te maken om ze allerlei mogelijk interessante foto’s te laten zien . Deze website is derhalve een goede oplossing. Mensen kunnen zelf heerlijk grasduinen in al die duizenden foto’s.”

„Het zijn foto’s die tussen 1916 en 1965 van archeologische opgravingen in vooral Groningen en Drenthe zijn gemaakt’’, legt Kirsten van der Ploeg uit die als documentalist bij het GIA werkt. ,,De meeste foto’s zijn van opgravingen die door Albert van Giffen (1884 – 1973) werden geleid.”

Van Giffen wordt als de grondlegger van de moderne Nederlandse archeologie beschouwd. Hij werd beroemd met zijn opgravingen in het wierdedorp Ezinge waar hij onder meer grote boerderijen uit de IJzertijd blootlegde en meer dan 20.000 voorwerpen verzamelde. Hij leidde jarenlang het Biologisch-Archeologisch Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen.

Raemaekers: „Vaak zie je steeds weer hetzelfde handjevol foto’s van de opgraving in Ezinge, maar veel mensen hebben er geen idee van dat er meer dan 500 foto’s van zijn gemaakt. Destijds werd voordat de opgraving begon ook het landschap gefotografeerd. Wat dit onder meer zo fascinerend maakt, is dat je een landschap krijgt te zien dat voorgoed is verdwenen. Boerderijen, molens: ze staan er niet meer, maar hier ….” hij wijst naar het scherm „ … hier zijn ze nog te zien. Fantastisch als je bijvoorbeeld op zoek bent naar een boerderij van een voorouder.”

Klik.

Een hunebed staat in een vrijwel leeg landschap. „Bij Drenthe denkt iedereen aan bos, maar op veel foto’s van de Drentse hunebedden zie je vooral eindeloze vergezichten. Waar is het traditionele Drentse bos? Dat was er in 1918 niet.”

Klik.

Een foto uit 1939 toont een afgraving van de wierde van Leens. De verschillende grondlagen zijn kraakhelder en doen denken aan een hap uit een taart waarmee een deelnemer aan Heel Holland Bakt patissier Robèrt van Beckhoven heel enthousiast zou maken. Raemaekers wijst naar het scherm. „Zie je die huisjes? Prachtig, die mensen woonden dus bovenop die afgraving. Wonderbaarlijk!”

Van der Ploeg legt met bijzonder weinig moeite een immens boek van monumentale proporties op tafel. Op de versleten rug van het boek staat in goudgele letters: ‘Biologisch-Archaeologisch Instituut. R.U. Groningen. 1938a.’ „Ja, we hebben dus ook nog een 1938b. Hierin worden alle foto’s bewaard.’’ In haar werkkamer, waar de heerlijke mufzoete geur van oud papier hangt, staat een grote kast die 54 exemplaren van deze boeken bevat. ,,Het maken van een foto was een tijdrovende en kostbare klus, waarbij je in het veld een camera, een statief en een trapje met je mee moest slepen.”

In totaal zijn er meer dan negenduizend foto’s gemaakt, die vastgelegd zijn op evenveel glasplaten en vlaknegatieven. Van der Ploeg legt naast het boek een zwart-witfoto uit 1937 bij het boek waarop drie mannen staan, ieder draagt een onderdeel van de camera. Ze wijst naar de man uiterst links. „Dat is Lambertus Postema. Zijn naam mag best wel eens worden genoemd. Officieel was hij tekenaar, maar hij maakte heel veel foto’s van de opgravingen van Van Giffen. Hij is al jong overleden. De man naast hem was de vaste ‘voorgraver’ van Van Giffen: Jan Lanting senior. Hij nam het voorwerk voor zijn rekening. En die man uiterst rechts is de broer van Jan. Die mocht blijkbaar het trapje dragen.”

Het digitaliseren was een tijdrovende klus die jaren in beslag nam en zijn wortels heeft in een project dat in 1996 begon. „Toen begon de reddingsoperatie van de collectie glasplaten”, vertelt Van der Ploeg. „De glasplaten begonnen te vergaan. Het heeft jaren geduurd voordat we iemand vonden die over de vaardigheden beschikte om ze op de juiste manier schoon te maken.”

Raemaekers knikt naar het scherm. „Dit zou je het sluitstuk kunnen noemen. Echt, je blijft kijken.” Zijn hand reikt naar de muis.

Klik.