Klokkenluiders, een angstcultuur en seksueel grensoverschrijdend gedrag. Wat is er aan de hand bij Ambulancezorg Groningen?

Op 21 september 2022 even na 10 uur in de ochtend stuift ambulance 01-127 weg vanaf de post aan de Gotenburgweg In Groningen. Er is haast bij. De gele Mercedesbus heeft de lichten en sirenes aan.

Op het einde van de weg staan wat auto’s te wachten bij het stoplicht. De ambulance schiet er langs en draait onder het rode licht door rechtsaf de Bornholmstraat op, richting de Euroborg. Een kwartier later schuift het ambulancepersoneel bij wooncentrum de Leyenhoeve de brancard met een oudere vrouw de ambulance binnen.

Ruim vierhonderd medewerkers van Ambulancezorg Groningen zorgen er 24 uur per dag voor dat alle inwoners van de provincie Groningen kunnen rekenen op goede en snelle ambulancezorg als ze die nodig hebben.

Maar die goede zorg voor de Groningers staat onder druk. Ambulanceverpleegkundige Anneke: ,,De puntjes op de i zijn aan het slijten.”

Dit voorjaar ontvangt Dagblad Van Het Noorden de eerste geluiden over de situatie bij Ambulancezorg Groningen, over het materiaal op de ambulances. Bronnen binnen de organisatie melden dat de beademingsslangen in de afgelopen jaren meerdere malen dienst weigerden. Deze zogenoemde -slangen met zuurstoffles en ballon gebruikt ambulancepersoneel bijvoorbeeld om drenkelingen of mensen met een hartstilstand te beademen.

Op 12 juni 2019 plaatst de materialencommissie een oproep op Youforce, het interne medewerkersportaal: ‘Er komen diverse berichten binnen over de aansluiting van de -slang en onze nieuwe ambu-ballon. Graag bij aanvang dienst de beide (spoedkoffer en ambu) on demand-systemen toepassen op de nieuwe ambu-ballon. Mochten er problemen zijn, dan deze retour Gotenburg.’

De Gotenburgweg is de hoofdlocatie van Ambulancezorg Groningen. Uit de mededeling blijkt verder dat de problemen ontstonden bij het aansluiten van oudere verbindingsslangen op een nieuwe beademingsballon

Tweeëneenhalve maand later weigert het systeem opnieuw. Ditmaal tijdens een reanimatie van een patiënt.

Eind augustus 2019 is er dus al meerdere keren een probleem geweest met de beademingsapparatuur.

De interne berichten in 2019 hierover kunnen niet voorkomen dat het eind 2021, tweeëneenhalf jaar later, weer mis gaat. Op 30 december van dat jaar verschijnt weer een bericht op het interne medewerkersportaal: ‘Gisteren bleek dat bij het gebruik van sommige ‘on-demand-systemen’ het probleem kan ontstaan dat de beademingsballon zich erg langzaam vult, hetgeen natuurlijk onacceptabel is tijdens beademing met 100 % O2.’

Opnieuw heeft het materiaal dus niet goed gefunctioneerd. En opnieuw lijkt de probleemanalyse hetzelfde: ‘Tot nu toe lijkt het erop dat alleen de oude on demand-systemen problemen kunnen geven.’ Er volgt een werkinstructie. Het bericht sluit af met de mededeling: ‘Volgende week zullen we inventariseren hoe we e.e.a. structureel kunnen oplossen’.

De mensen die wij spreken zijn zeer ontstemd over de manier waarop het bedrijf met deze meldingen omgaat. Ambulanceverpleegkundige Anneke: ,,Iemand moet na zo’n bericht gewoon bij alle wagens langs om te zorgen dat het goed is. Er is niets vervelender in zeer acute situaties dan dat je spul niet werkt zoals het hoort te werken. En ik weet, het gaat over materiaal. Het kan een keer gebeuren. Maar daarna moet je het meteen oplossen.”

Naarmate ons onderzoek over misstanden bij de ambulancedienst vordert, melden zich steeds meer medewerkers en oud-medewerkers. We horen ook verschillende verhalen over seksueel grensoverschrijdend gedrag. Er zijn medewerkers op de posten die als ,,kwijlende honden” klaarliggen als er een nieuwe lichting jonge vrouwelijke ambulanceverpleegkundigen binnenkomt.

Sommige chauffeurs en verpleegkundigen sturen ongewenste, seksueel getinte appjes, ook naar deze nieuwe leerlingcollega’s. Ook gebeurt het dat mensen zich gedwongen voelen om pornografische filmpjes te bekijken met collega’s. ,,Het zorgt voor onveiligheid op de werkvloer,” zegt Anneke.

Bij dit seksueel grensoverschrijdende gedrag is óók sprake geweest van machtsmisbruik. Zo stuurde een mannelijk staflid onder meer – foto’s van een mannelijk geslachtsdeel – en regelmatig zeer expliciete seksuele opmerkingen naar jonge mannen in opleiding. Uit documenten die in handen zijn van deze krant blijkt dat Jeroen van der Ster, directeur-bestuurder van Ambulancezorg Groningen, daar sinds 2021 van op de hoogte is. Het management weet dit al langer.

Anneke: ,,Als deze man op de ambulance zat, zorgde dat ervoor dat mensen blokkeerden in hun functioneren.” Ook zou een leidinggevende ongevraagd bij medewerkers op schoot zijn gaan zitten.

In 2018 verhuisde het hoofdkantoor van Ambulancezorg Groningen van de Kastanjelaan in de stad Groningen naar de Gotenburgweg. Wat de leiding vergat, is om een kelder vol met papieren dossiers van medewerkers en patiënten van de eerste etage mee te nemen.

Het gebouw aan de Kastanjelaan was in die periode nog wel in gebruik als ‘satellietpost’ om dit deel van de stad te bedienen. Er waren steeds wisselende ambulances. Ambulancechauffeur Karel: ,,De deur was er altijd open. Iedereen kon er gewoon bij.”

Toen medewerkers het vergeten archief aantroffen, meldden ze dit direct en vol verbazing bij de leiding. Maar die reageerde boos. Karel: ,,Ze zeiden: ‘Je hebt daar niets te zoeken, dat moet nog worden opgeruimd’. Ondertussen stond het er wel, open en bloot. Er lagen gewoon ziektedossiers van mijn eigen collega’s naast onze kleedruimte.”

Ambulancezorg Groningen meldde het datalek vervolgens bij de Autoriteit Persoonsgegevens en schakelde Hoffman Bedrijfsrecherche in om te onderzoeken welke medewerkers dossiers gezien zouden hebben. Karel: ,,Ik weet het nog goed. Die man van dat recherchebureau was verbaasd dat niemand durfde te praten. Hij zei: ‘Hier heerst een angstcultuur’.”

En dat zegt niet alleen Hoffman Bedrijfsrecherche. Volgens onze bronnen is al jaren sprake van een angstcultuur. Medewerkers durven zaken die misgaan niet meer te melden. Bijvoorbeeld over collega’s die ouder worden en steken laten vallen.

Of over de veelal jonge verpleegkundigen die na een interne opleiding van een jaar zelfstandig op de ambulance komen, maar daar niet altijd klaar voor zijn. Het staat noodzakelijke kwaliteitsverbeteringen in de weg. Ambulanceverpleegkundige Tessa zegt erover: ,,Of ze doen er niets mee, of je krijgt er heel veel last mee. Dat maakt dat mensen hun mond houden.”

Zo kreeg Quinten - die tot voor kort ambulanceverpleegkundige was bij Ambulancezorg Groningen - na kritiek van een teamleider te horen: ,,Je moet je bek houden, anders donder je maar op. Voor jou tien anderen.” Hij is eraan gewend geraakt, zegt hij: ,,Maar toch is het gek dat we agressie tegen ambulancepersoneel in de samenleving als probleem zien, terwijl dit intern net zo vaak gebeurt. Dit zou een veilige omgeving moeten zijn.”

Verschillende medewerkers zijn of waren verwikkeld in juridisch procedures met Ambulancezorg Groningen. Verpleegkundige Vanessa, die onlangs vertrok: ,,Dat lijkt me niet gezond voor een maatschappelijke organisatie.” Vanaf 2020 zijn zo’n twintig stafleden vertrokken, meestal met een vertrekpremie en geheimhoudingsplicht. Dat gaat niet altijd netjes, aldus onze bronnen.

,,Ik heb in 11 jaar tijd tien verschillende teamleiders gehad. Dat is toch niet normaal?”, zegt Quinten. Tessa vult aan: ,,Er zijn heel veel mensen die vanwege het management ontevreden op de ambulance zitten.”

Een deel van de mensen die verantwoordelijk zijn voor deze angstcultuur, zit nog steeds in het management. Vooral de naam van één manager wordt veel genoemd. Tim: ,,Ze was hiervoor crècheleidster. Ze heeft geen kaas gegeten van de zorg. Maar ze duldt absoluut geen tegenspraak.”

Ook zou voor medewerkers een -beleid gelden. Als je eenmaal weg bent, kun je niet meer terugkomen bij Ambulancezorg Groningen. Tim: ,,Het voelt als een soort dwangmiddel om mensen binnen te houden.” Alle werknemers en oud-werknemers die wij spreken, zeggen nog dagelijks last te hebben van de manier waarop ze door Ambulancezorg Groningen zijn behandeld.

Verder valt op dat van eind 2019 tot begin 2021 geen enkele calamiteit gemeld is bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Tim: ,,Zeker gezien de aard van ons werk is dat opmerkelijk. Normaal gesproken zijn er per jaar wel zo’n vier tot zes calamiteiten die we melden bij de inspectie.”

Een calamiteit is volgens de IGJ ‘een niet-beoogde of onverwachte gebeurtenis, die betrekking heeft op de kwaliteit van de zorg en die tot de dood van of een ernstig schadelijk gevolg voor een cliënt heeft geleid.’ Als calamiteiten niet of niet op tijd worden gemeld, kan de IGJ een bestuurlijke boete opleggen.

Verschillende bronnen hebben het vermoeden dat een voormalig medisch manager van Ambulancezorg Groningen dit soort zaken van medio 2019 tot eind 2021 zelf regelde. Anneke: ,,Hij legde het contact met patiënten en medewerkers en handelde het af.”

Uit de publieksjaarverslagen van Ambulancezorg Groningen over 2020 en 2021 blijkt inderdaad dat in die jaren geen calamiteiten zijn gemeld bij de IGJ. De inspectie heeft hier ook vragen over gesteld aan Ambulancezorg Groningen, meldt de huidige medisch manager Roelie Postma die sinds januari 2022 in dienst is.

Een ander probleem is dat de bijscholing van ambulancechauffeurs en -verpleegkundigen achterloopt en medewerkers assessments niet op tijd af leggen. In deze tests moeten ambulancechauffeurs en -verpleegkundigen eens in de vijf jaar laten zien hoe ze in acute situaties zorg verlenen.

De IGJ bracht op 23 mei van dit jaar een bezoek aan Ambulancezorg Groningen en wil dat de kwaliteit verbetert op verschillende terreinen. Onder meer als het gaat om de bijscholing van medewerkers en assessments. Maar ook de cultuur waarin medewerkers moeten werken, moet verbeteren.

Wat dit betekent voor de ambulancezorg waar alle inwoners van Groningen van afhankelijk zijn? Oud-ambulanceverpleegkundige Rudolf: ,,Als je niet goed in je vel zit omdat er intern dingen spelen, dan ga je toch anders naar een patiënt toe. Ik weet zeker dat ik diensten gehad heb dat ik er niet honderd procent bij was. Ik kan me best wel voorstellen dat het invloed heeft op de individuele zorg voor patiënten.”

We leggen de aantijgingen van medewerkers en oud-medewerkers voor aan directeur-bestuurder Jeroen van der Ster.

Hij zegt dat het hem pijn doet te horen dat er een angstcultuur heerst. Bij zijn aantreden in 2020 is hij meteen op alle posten volledige diensten mee gaan draaien. Hij zegt er geen angstcultuur te hebben aangetroffen of schroom om dingen te vertellen.

,,Sterker nog; het valt mij op dat – en dat past ook bij de aard van de beroepsgroep – het allemaal mensen zijn die handelingsbekwaam zijn, de situatie moeten managen. Die vertellen mij álles. Waar ze boos om zijn, waar ze blij mee zijn, wat ze gaaf vinden aan hun vak.”

Deze zogenoemde ‘zelfstandigheid’ is voor hem ook aanleiding om te stellen dat seksuele intimidatie in de machtsverhouding helemaal niet plaatsvindt. Later blijkt dat hij wel degelijk op de hoogte is van seksueel grensoverschrijdend gedrag door een staflid.

Tessa reageert: ,,Ja, als het om nietszeggende dingen gaat, is er een open houding. Maar het is niet een cultuur waarin ik denk: oh, ik ga even iets melden of ergens over in gesprek. En dat is ook precies wat zij willen.”

Over het hoge personeelsverloop in de staf krijgen we schriftelijk reactie: ‘In een gezonde organisatie zijn de mensen volop in beweging en daarvan is ook sprake bij Ambulancezorg Groningen.’ Ook het zogenaamde -beleidbestaat volgens de ambulancedienst niet: ‘We nemen regelmatig oud-collega’s weer aan na hun vertrek.’

Dan leggen we aan Van der Ster voor dat ambulancepersoneel een tijd lang heeft rondgereden met verbindingsslangen voor beademing van patiënten die niet goed werkten. ,,Mensen op straat hebben recht op goed materiaal, daar ben ik het ook helemaal mee eens. Dat is ook in het belang van onze patiënten.” Hij stelt dat het klopt dat er vanaf 2019 problemen zijn met de on demand-slangen.

In een schriftelijke reactie licht medisch manager Roelie Postma toe: ,,We hadden toen nog verschillende type slangen. De problemen waren steeds met verschillende onderdelen van de slang. Deze zijn iedere keer gecontroleerd en als er problemen waren vervangen. In januari 2022 zijn alle slangen vervangen.”

Ze benadrukt dat het ambulancepersoneel ook alleen met de ballon kan beademen met buitenlucht. ,,En in de spoedtas zit een bufferzak. Door deze aan te sluiten op de ballon en de zuurstoftank kan er zuurstof worden gegeven.”

Onze bronnen reageren geïrriteerd op de reactie van Ambulancezorg Groningen. ,,Als wij bij een patiënt zijn voor een reanimatie, telt elke seconde. Dan wil je niet bezig zijn met materiaal dat niet werkt. Terwijl je aan het uitzoeken bent of je het probleem zelf veroorzaakt of je materiaal dienst weigert, gaat kostbare tijd verloren.”

Ook de kritiek over het bekwaamheidsbeleid wuift Van der Ster weg. ,,2020 en 2021 waren Covidjaren. Onze mensen gingen patiënten halen in Brabant en zeiden dat wat ze daar gezien hadden echt ongelooflijk is.” Hij roept in herinnering dat mensen toen nog niet gevaccineerd waren. ,,Ook was niet bekend hoe ziekmakend Covid zou zijn, of hoe dodelijk. En in die fase hebben we natuurlijk alle scholing afgeschaald.”

Ambulanceverpleegkundige Tessa zegt hierover: ,,Natuurlijk had Covid impact. Maar dat was vooral in het begin.” Onze andere bronnen benadrukken eveneens dat er op de ambulanceposten juist meer tijd was, omdat er minder meldingen kwamen en ze dus veel minder hoefden uit te rijden. Quinten: ,,Covid mag geen excuus zijn. De online scholing van medewerkers had gewoon kunnen doorgaan. We hadden alle tijd. Dit is niet in het belang van goede patiëntenzorg.”

Dat calamiteiten een tijd lang onterecht niet gemeld zijn bij de IGJ, herkent Van der Ster niet. Maar hij kan het ook niet uitsluiten. ,,Dus of ze waren er niet. Of ze werden zoals uw bron suggereert niet gemeld door de medisch manager. Ja, dat kan ik niet uitsluiten, want dat weet ik dan niet. Want dat is dan ook niet bij mij gemeld.”

Hij benadrukt dat ook andere ‘ketenpartijen’ zoals de spoedeisende hulp in het ziekenhuis, andere ambulancediensten en het mobiel medisch team (specialistisch team dat ter plaatste komt, bijvoorbeeld met een trauma-helikopter) calamiteiten kunnen melden bij de IGJ. En dat dat ze dat niet gedaan hebben.

Van der Ster zegt in een reactie op meldingen van seksueel grensoverschrijdend gedrag dat hij dit meteen samen met het hoofd personeel en organisatie op de agenda heeft gezet bij de ondernemingsraad (OR). ,,Wij waren ook heel erg geschrokken van de onthullingen bij Ajax en de Partij van de Arbeid.” Hij vroeg de OR: ,,Zou dat hier in huis ook kunnen gebeuren?” Hij stelt dat de ondernemingsraad (OR) klip en klaar was als het gaat om de hiërarchie. De staf zou volgens de OR ,,never de macht” hebben om medewerkers seksueel te intimideren. Van der Ster: ,,En dat herkende ik ook eigenlijk wel. In die machtsstructuur vindt dat niet plaats.”

,,Maar wat er op posten gebeurt? Er zijn wel mensen van wie we denken: ‘goh, laten die nog gedrag zien wat passend is bij deze organisatie?’ Of ze als kwijlende honden liggen te wachten, dat vraag ik me af. De samenleving kantelt op dit onderwerp. En je ziet altijd nog even wat achterblijvers die hun neus gaan stoten.”

De laatste opmerking van Van der Ster schiet in het verkeerde keelgat van de medewerkers en oud-medewerkers. Tim: ,,Juist in de machtsstructuur heeft dit heel lang plaatsgevonden.’’ De documenten die we in handen hebben, onderschrijven dit.

Anneke: ,,Mensen die in opleiding waren bij onze ambulancedienst zijn jarenlang blootgesteld aan seksueel grensoverschrijdend gedrag van een mannelijk staflid. De organisatie heeft dat altijd onder het tapijt willen schuiven. De meeste mensen binnen de huidige leiding zijn hiervan op de hoogte, ook Van der Ster.”

Onze bronnen vinden het pijnlijk dat Van der Ster suggereert het eerlijke verhaal te vertellen. Hij lijkt een oude, nog niet geheelde wond, opnieuw open te rijten. Tessa: ,,Hij kijkt weg van een moeilijk iets. Zo van: dit gebeurt niet bij ons. Of ik wil het niet horen, dus kijk ik weg.”

Het betreffende staflid is inmiddels niet meer werkzaam bij Ambulancezorg Groningen. Tim: ,,Intern waren meerdere leidinggevenden en stafleden op de hoogte. Maar aan de slachtoffers is nooit gevraagd hoe het met ze ging.” Ook is nooit goed onderzocht of het staflid meer slachtoffers heeft gemaakt.

Bij onze bronnen rijst de vraag of Van der Ster de juiste persoon is om Ambulancezorg Groningen uit deze crisis te leiden. Anneke: ,,Natuurlijk, hij heeft te maken met een erfenis van een slechte, slordige organisatie, een haperend kwaliteitsbeleid en seksueel grensoverschrijdend gedrag.”

Maar de medewerkers zien Van der Ster ook als onderdeel van het probleem. Anneke: ,,Hij heeft het vertrouwen van veel medewerkers beschaamd door geen onderzoek te doen naar interne slachtoffers. Hij heeft ermee laten zien geen oog te hebben voor zijn mensen.” Maar ook leidinggevenden hebben nooit de stap genomen om het managementteam hierover aan te spreken. Tessa: ,,Net als de medewerkers durven de teamleiders het niet aan.”