Sepsis is een van de dodelijke aandoeningen ter wereld, maar relatief onbekend. In het UMCG wordt gewerkt aan een mogelijk medicijn | medische publieksacademie
Geen ziekte die tegelijk zo dodelijk als onbekend is als sepsis. Nog altijd bestaat er tegen de ontstekingsreactie geen medicijn. In het UMCG worden wel belangrijke stappen gezet om dit te veranderen.
De kans is groot dat terwijl u het intro boven dit stuk las, er ergens iemand overleed aan sepsis. Wereldwijd sterft er gemiddeld elke 4 seconden iemand aan de ziekte, die in de volksmond ook wel bloedvergiftiging wordt genoemd. Daarmee is het een van de dodelijkste aandoeningen. Toch is sepsis relatief onbekend – wat het gevaar van die ziekte alleen maar groter maakt.
Vier op de vijf Nederlanders weet niet precies wat de aandoening is, zo werd vorig jaar duidelijk uit een enquête van SepsisNet, een stichting die tot doel heeft de kennis over de ziekte te vergroten bij zorgprofessionals en het publiek. ,,De meerderheid van de bevolking heeft er zelfs nog nooit van gehoord”, zegt Hjalmar Bouma, internist acute geneeskunde en farmacoloog van het UMCG.
Lezing Medische Publieksacademie over sepsis
Voor de vierde aflevering in de najaarsreeks van de Medische Publieksacademie bespreken Hjalmar Bouma, internist acute geneeskunde en farmacoloog van het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), en internist acute geneeskunde Harmen Postema komende dinsdag sepsis.
Belangstellenden kunnen dinsdag aanschuiven om 19.30 uur en de lezing volgen tot ongeveer 20.30 uur via umcg.nl/live. Aanmelden is niet verplicht, maar wie dat wel doet krijgt een dag van tevoren een linkje toegestuurd.
Nog op stapel staan: zwangerschapsdiabetes (5 november, lezing 8 november); de moderne ziekenhuisafspraak: online of offline (12 november, lezing 15 november).
De lezingen terug te zien via YouTube.
De Medische Publieksacademie is een samenwerkingsverband van het UMCG en deze krant.
Bouma en Harmen Postema, ook internist acute geneeskunde, zien op de spoedeisende hulp in het academisch ziekenhuis elke dag wel iemand binnenkomen die bij nader onderzoek een sepsis blijkt te hebben. De situatie is vaak levensgevaarlijk: één op de vijf sepsispatiënten die wordt opgenomen in het ziekenhuis komt te overlijden. Jaarlijks sterven er in Nederland zo’n 3500 mensen aan de aandoening.
Aan de andere kant blijkt na een paar dagen dat de patiënt achteraf ook wel thuis had kunnen uitzieken. Het kan dus enorm verslechteren, maar nog iets vaker juist enorm verbeteren. ,,Ik vergelijk het vaak met corona”, zegt Postema. ,,De ene man van 97 jaar krijgt alleen een snotneus, terwijl zijn 40-jarige buurman die marathons loopt op de ic belandt. Dit is typerend voor mensen die sepsis ontwikkelen.”
Heftige reactie van het lichaam op een infectie
Wat is de ziekte dan precies? Het is een zeer heftige reactie van het lichaam op een infectie met een bacterie, een schimmel, een virus of een parasiet. Vaak is de ziekte een gevolg van bijvoorbeeld een blaasontsteking, een longontsteking of een hersenvliesontsteking. In ernstige gevallen kan sepsis leiden tot onherstelbare beschadiging van organen als longen of nieren. Om verdere beschadiging te voorkomen, komen patiënten in het ziekenhuis vaak aan een infuus met antibiotica en vocht te liggen.
Ouderen hebben een grotere kans op sepsis, net als patiënten die chemotherapie ondergaan en mensen die afweeronderdrukkende medicijnen slikken. ,,Maar we moeten niet doen alsof we alleen oudere en zwakkere patiënten een sepsis kunnen oplopen”, zegt Postema. ,,We zien op de spoedeisende hulp ook genoeg jonge en verder gezonde mensen voorbijkomen die ernstig ziek worden.”
ILLUSTRATIE LC/DVHN
‘Enorme stap vooruit’
Veel van het onderzoek dat in het UMCG naar sepsis wordt gedaan is er op gericht om te voorspellen wie wel en wie niet ernstig ziek wordt. Het analyseren van de genen die voorspellers kunnen zijn van het verloop van sepsis kostte de onderzoekers meer dan een jaar. ,,Er wordt hier een apparaat ontwikkeld waarmee dit straks hopelijk binnen een half uur mogelijk is”, zegt Bouma. ,,Dat zou een enorme stap vooruit zijn.”
Zo ver is het alleen nog lang niet. En ook een medicijn is er nog altijd niet. ,,Sepsis wordt ook wel de graveyard of pharmaceutical industry (vrij vertaald: begraafplaats van de medicijnontwikkeling) genoemd”, zegt Bouma. Postema: ,,We moeten eerlijk zijn: de afgelopen 40 jaar zijn er geen grote ontwikkelingen geweest op het gebied van medicijnen tegen sepsis.”
Snel herkennen van sepsis
Wat de afgelopen 20 jaar wel enorm verbeterd is, is het snel herkennen van sepsis. Hoe eerder de ziekte wordt behandeld, hoe kleiner de kans op grootschalige schade aan organen. Er is een heel aantal veel voorkomende symptomen bij sepsis, zoals koorts (of juist een te lage temperatuur), een snelle hartslag en ademhaling en verward en versuft zijn. Maar het verraderlijke is dat er in een flink deel van de (ernstige) gevallen juist geen sprake is van klassieke symptomen.
,,Bij verder gezonde mensen zien we heel vaak bekende symptomen”, zegt Postema. ,,Denk aan vlekken in het gezicht, niet goed kunnen plassen en koorts. Maar bij mensen met een verminderde weerstand kan het zich ineens heel anders uiten. Bijvoorbeeld niet fit zijn, in de war zijn of niet goed op de benen kunnen staan.”
‘Is iemand anders dan ‘normaal’’?
Het is het makkelijkst wanneer je een checklist kunt nalopen van symptomen, zoals bloeddruk, hartslag en ademhaling. ,,Bij sepsis gaat dat dus niet altijd op. De clou is de vraag: is iemand anders dan ‘normaal’?”, zegt Bouma. Verpleegkundigen en artsen maken een inschatting op basis van wat ze zien: hoe ziek is deze persoon? ,,Dat wordt de klinische blik genoemd, iets waar huisartsen enorm in getraind zijn. Uit onderzoek blijkt dat deze inschatting net zo goed werkt als wanneer je wel de vitale parameters kunt controleren.”
Wat bij de vraag of iemand anders is dan ‘normaal’ minstens zo belangrijk is, is de inschatting van de naasten. ,,Vertrouw je het bijvoorbeeld als kind niet helemaal met je vader of moeder, meld dat dan”, zegt Bouma. ,,Het kan levensreddend zijn.”
Hjalmar Bouma
In de landen om ons heen is de ziekte wat bekender onder het publiek. Een gevolg van een overheidscampagne. De internisten van het UMCG en hun vakbroeders in het land zouden dat ook graag zien in Nederland, maar de overheid is nog niet zover. ,,Ten onrechte is men bang dat mensen te snel aan de bel gaan trekken als ze iets niet vertrouwen, wat tot verdere belasting van de zorgketen zou leiden”, zegt Postema.
One size fits all werkt bij deze ziekte niet
De afgelopen vier decennia hebben weliswaar geen baanbrekend medicijn opgeleverd, de internisten zijn positief gestemd dat het er in de toekomst wél van komt. ,,We zullen de zorg voor patiënten met sepsis verder kunnen verbeteren door het ontwikkelen van personalized medicine, zeg maar gepersonaliseerde geneeskunde”, zegt Bouma. Dat er direct op de spoedeisende hulp, of nog in de ambulance, een set complexe metingen wordt gedaan, wat snel leidt tot het beste plan van aanpak voor die specifieke patiënt. ,,We weten al dat one size fits all bij deze ziekte niet werkt.”
Om gepersonaliseerde medicijnen te ontwikkelen wordt in het UMCG systematisch gegevens van de patiënten op de spoedeisende hulp verzameld. Deze gegevens (onder meer over waarden uit bloed, urine en ontlasting en een foto) worden opgeslagen in een data-biobank, genaamd Acutelines. De foto wordt gecombineerd met de metingen, waarmee een algoritme wordt gemaakt op basis waarvan de computer de mate van ziek-zijn kan inschatten. Dit helpt de arts bij de beslissing voor de beste behandeling voor de specifieke patiënt
Mogelijk nieuw medicijn
Twee jaar geleden hebben Bouma en zijn collega’s een molecuul gepatenteerd waarvan zij – op basis van testen op cellen en muizen – denken dat het een veelbelovende nieuwe behandeling is om orgaanfalen bij patiënten met sepsis te voorkomen. De uitdaging is om te bepalen welke patiënten het meeste baat hebben bij dit nieuwe geneesmiddel. Daarbij is personalized medicine van groot belang. Postema: ,,Dit zijn fantastische inzichten, maar we moeten niet te vroeg juichen. We weten dat middelen die werken in muizen, niet altijd werken in mensen.”
Als het wel een succes blijkt, dan kan de vinding volgens de onderzoekers binnen 5 tot 10 jaar leiden tot een nieuw medicijn tegen sepsis. Bouma: ,,Realistischer is denk ik om te stellen dat we nog tijdens mijn werkende leven een goed medicijn tegen sepsis hebben.”
