Aantal fietsongelukken stijgt fors, vooral oudere e-biker vaker slachtoffer

Dat blijkt uit cijfers van VeiligheidNL gecombineerd met de registratie van traumachirurgen van het UMCG.

Jorrit Harbers en Jeroen Poos zien als traumachirurg in het UMCG en andere ziekenhuizen steeds vaker oudere fietsers met ernstig letsel in het ziekenhuis belanden. Die stijging komt deels doordat het aantal fietsers in Nederland de afgelopen jaren flink is toegenomen.

De traumachirurgen erkennen dat fietsen op zichzelf bijzonder goed voor de gezondheid is. Toch vinden ze het hoog tijd voor maatregelen om het aantal gewonden en doden terug te dringen, zoals het promoten van de fietshelm, een soort airbag voor fietsers, en het werken aan veiligere fietspaden.

Poos en Harbers werken met de provincie Groningen aan een plattegrond waarop ze alle locaties in de provincie in kaart brengen waar regelmatig fietsongelukken plaatsvinden. Zo gebeuren veel ongelukken bij paaltjes of hoge drempels en kunnen fietspaden breder worden gemaakt omdat het fietsverkeer fors toeneemt.

,,Uiteraard zijn aanpassingen aan de infrastructuur belangrijk, maar die kosten veel tijd’’, vinden Harbers en Poos. ,,Daarom zijn preventieve middelen nodig.’’ Ze hebben het dan over de promotie van fietshelmen.

De Fietsersbond en Veilig Verkeer Nederland zijn tegenstanders van het promoten of zelfs verplichten van de fietshelm. Het zou de indruk wekken dat fietsen een gevaarlijke bezigheid is. En in landen waar de fietshelm verplicht is geworden, is het fietsgebruik gedaald. ,,Dan krijg je een averechts effect’’, stelt de Fietsersbond.

Veilig Verkeer Nederland vindt het vrijwillig dragen van de fietshelm prima maar wijst ook op het nadeel, dat fietsen er lastiger door wordt. ,,Uit onderzoek blijkt dat de veiligheid van alle fietsers toeneemt naarmate er meer mensen fietsen. In vergelijking met andere landen is het letselrisico voor fietsers in Nederland zeer klein, hoewel weinig Nederlanders een fietshelm dragen’’, stelt VVN.

Beide organisaties betwijfelen bovendien of de fietshelm wel zoveel letsels voorkomt. De helm helpt toch niet echt bij botsingen met auto’s, alleen bij enkelvoudige valpartijen. En helmen werken alleen als ze echt goed gedragen worden, dus heel strak op het hoofd gebonden.

De Groningse traumachirurgen Harbers en Poos vinden het argument dat er zo weinig fietsongelukken plaatsvinden en de fietshelm daarom niet nodig zou zijn, een boude stelling. Ze schermen met cijfers waaruit wel veel ernstig hoofdletsel naar voren komt. ,,Een helm geeft 45 procent minder schedelhersenletsel. Een campagne door SIRE zou tenminste op zijn plaats zijn.’’

Maar ook zou het promoten van betere remmen op fietsen, met name schijfremmen, behoorlijk kunnen helpen. Een andere mogelijkheid zou de Hövding zijn, een in Zweden ontwikkelde fietsairbag.

Het groeiend aantal doden en gewonden door fietsongelukken weegt niet op tegen het enorm positieve effect van fietsen op de gezondheid. Onderzoeker Hans Nijland van het Planbureau voor de Leefomgeving berekende dat fietsers gemiddeld 5 tot 9 dagen korter leven door de hogere kans op ongelukken, nog eens maximaal 40 dagen korter leven door het inademen van vervuilde lucht, maar dat de dagelijkse beweging hun leven daarentegen drie tot veertien maanden verlengt.

Wie zich aanwent om voor korte ritjes de fiets te pakken in plaats van de auto, doet zijn eigen gezondheid een groot plezier. Fietsen helpt namelijk tegen diabetes, vormen van kanker, hart- en vaatziekten en depressies. Fietsen is een van de gemakkelijkste manieren om de aanbevolen norm van dertig minuten beweging per dag in te passen in het dagelijkse leefpatroon.

Het effect is nog veel groter als je niet alleen kijkt naar levensverwachting maar ook naar ziektes. Wie minder ziek is, leeft gelukkiger. En de effecten voor de leefomgeving zijn dan nog niet eens meegerekend: door te fietsen rijden er minder auto’s en dat betekent minder uitlaatgassen en gevaar in het verkeer.

Tegenover al die voordelen staat het groeiend aantal gewonden en doden door fietsen. Dat komt deels doordat er domweg meer fietsers zijn in Nederland. Maar met name ook het aantal ouderen dat blijft fietsen speelt een rol. Daarin is Nederland overigens vrij uniek in de wereld, stellen de Fietsersbond en Veilig Verkeer Nederland. Nergens fietsen zo veel 65-plussers. En dat dat aantal zo stijgt, komt dan met name weer door de opkomst van de elektrische fiets.

Uit Gronings onderzoek van traumachirurgen Jorrit Harbers en Jeroen Poos blijkt dat het aantal ongelukken juist onder die oudere e-bikers fors toeneemt. De oudere fietser is minder alert en zeker. Het hoogste aantal gewonden valt onder de oudere vrouwen. Per gereden kilometer lopen vrouwen boven de 75 jaar op een elektrische fiets het meeste kans op een ongeluk.

Uit een analyse van het Fietsberaad van de ongelukken onder oudere e-bikers blijkt dat ze vooral vallen door het verliezen van hun evenwicht tijdens het afstappen. Dat komt onder meer door problemen met het balans houden doordat de e-bike zwaarder is dan een gewone fiets.

Een ander gevaarlijk punt is de bocht. Ze raken daarbij vaker van de weg af dan gewone fietsers.

Onderzoeker Hans Nijland van het PBL pleit daarom voor het lichter maken van elektrische fietsen en het breder maken van fietspaden, en te zorgen voor minder obstakels en scherpe bochten.

De fietshelm is ook in Noord-Nederland in opkomst, hoewel op de gewone fiets de fietshelm een zeldzaamheid blijft. Eigenlijk rijden alleen veel Duitsers met een helm, een enkele gehandicapte, oudere, en sommige ouders en kleine kinderen, vooral om die kinderen het goede voorbeeld te geven. Op de meeste fietspaden in het Noorden rijden alleen de racefietsers en speed pedeleccers (snelle e-bikes) met een helm.

Het gebruik van de helm zou het aantal doden en gewonden met hersenletsel wel aanzienlijk kunnen verlagen, stellen traumachirurgen Harbers en Poos, en met hen meer artsen en ook de verkeersveiligheidsonderzoeksstichting SWOV.

Als alle fietsers in Nederland een fietshelm zouden dragen, zou dat volgens berekeningen van de SWOV jaarlijks 85 verkeersdoden schelen en 2500 tot 2600 ernstig gewonden. Harbers en Poos wijzen erop dat uit hun Noord-Nederlandse onderzoek blijkt dat met name e-bikers vaker ernstig hoofdletsel oplopen met meerdere gevolgen, zogeheten polytrauma. ,,En 20 tot 25 procent van de fietsers met slechts licht hersenletsel blijkt er een half jaar later nog steeds last van te hebben’’, stelt Harbers.

Toch is de kans niet groot dat de fietshelm verplicht wordt in Nederland. Veilig Verkeer Nederland, de Fietsersbond en de meeste politieke partijen voelen er weinig voor. Met als belangrijke argumenten dat de helm het fietsen onaantrekkelijk kan maken. Minder fietsers leidt dan tot minder veiligheid voor fietsers, kinderen leren minder goed fietsen, auto’s zijn minder gewend aan fietsen.

Ook de voorstanders van de fietshelm erkennen wel dat er een verschil is met landen waar vrij weinig gefietst wordt. Daar is fietsen meer een sport, terwijl de fiets in Nederland een dagelijks vervoermiddel is. Zoals het bij skiën ook gelukt is de skihelm in te voeren, zo zal het met fietsen niet snel gebeuren in Nederland. Een sportfietser trekt van tevoren speciale fietskleding aan. Daar past een helm gemakkelijk bij. Maar wie snel even van A naar B moet, heeft doorgaans geen fietshelm bij de hand.

Tegenargumenten zijn ook dat de fietshelm niet ‘cool’ is. En dat de fietshelm het haar in de war brengt. Bovendien is de fietshelm niet gemakkelijk mee te nemen op de fiets. Wat dat betreft, zo stellen critici van de fietshelm, zou je eerder een helm in de auto moeten verplichten. Ook automobilisten krijgen immers regelmatig hoofdletsel. En een helm is in de auto veel gemakkelijker mee te nemen.

De Groningse traumachirurgen blijven er echter bij. ,,Tegen de autogordel is in Nederland ook jarenlang calvinistisch verzet geweest’’, stelt Harbers. ,,Toch heeft invoering van de gordel en airbag gezorgd voor een enorme daling van het aantal verkeersdoden. In de jaren zeventig waren er jaarlijks meer dan drieduizend verkeersdoden. Nu ruim zeshonderd.’’