Simone wordt gewaarschuwd door de reclassering als haar ex binnen een straal van twee kilometer komt.
Illustratie: Gerco van Beek
De 37-jarige Simone is extreem gestalkt door haar ex-partner, die haar veelvuldig met de dood bedreigde. Zij heeft een zogeheten slachtofferdevice gekregen. Bij de meldkamer komt automatisch een alarm binnen als hij bij haar in de buurt komt.
In het Noorden loopt sinds ongeveer een jaar een proef om vrouwen zoals Simone beter te beschermen. Haar ex, de vader van haar puberdochter, is door de rechtbank Noord-Nederland veroordeeld voor onder meer stalking. Afgelopen voorjaar is hij onder strenge voorwaarden vrijgekomen.
Het gevaar bestaat dat hij Simone tegenkomt en zijn dreigementen waarmaakt. Daarom heeft de man van de rechter een contact- en locatieverbod gekregen. De veroordeelde stalker draagt een elektronische enkelband en Simone heeft een gps-apparaatje.
Reclassering ingeseind
Als haar ex binnen een straal van twee kilometer bij haar in de buurt komt, wordt een reclasseringsmedewerker ingeseind. Die belt Simone als er een kans bestaat dat hij haar gaat tegenkomen, zodat zij maatregelen kan nemen om veilig te blijven.
De politie wordt direct ingeschakeld als het erop lijkt dat ze elkaar dreigen te treffen en het kan escaleren. Op het apparaatje zit ook een noodknop, waarmee bij acuut gevaar direct 112 wordt ingeschakeld.
Simone voelt zich een stuk veiliger nu. Zij heeft meer dan tien jaar in angst geleefd, zegt ze. „In de eerste jaren van onze relatie was hij de prins op het witte paard. Maar dat veranderde. Het begon met fysiek geweld, zo ernstig dat ik in het ziekenhuis ben beland.”
Daarna ging het over in psychisch geweld, controle, dwang en doodsbedreigingen. „Hij zei heel vaak dat hij mij zou vermoorden als ik bij hem wegging. Van binnen wist ik dat hij tot alles in staat was.”
Met mes en vuurwapen bedreigd
Doodsangsten heeft ze gehad, zoals die keren dat haar ex voor haar stond met een mes of een vuurwapen. Vertrouwen in instanties had ze niet meer.
Die namen haar niet serieus, zegt Simone. „Hij draaide het altijd zo dat ík gek was. Hij manipuleerde de boel. Het was ook zijn woord tegen dat van mij. Om hem rustig te houden, uit zelfbescherming, nam ik hem terug. Anders was ik bang dat ik het niet zou overleven.”
Tientallen pogingen heeft ze gedaan om bij hem weg te gaan. „Een paar jaar geleden kwam er een hulpverlener die wél zag wat er aan de hand was.”
Maar daarmee was het nog niet afgelopen voor Simone en haar dochter. Haar ex, die totaal onberekenbaar is, bleef haar lastigvallen: ontelbare keren appen, achtervolgen, bellen, banden leksteken, aan de deur komen en haar met de dood bedreigen. Uiteindelijk is hij opgepakt en veroordeeld.
Verhuizen
Toen hij vastzat, gaf dat Simone rust. Zij vreesde het moment dat haar ex vrijkwam. Het slachtofferdevice is een uitkomst. Omdat Simone en haar ex vrij dichtbij elkaar woonden, moest zij verhuizen uit haar vertrouwde buurt. Anders kon in haar geval het slachtofferdevice niet worden ingezet.
Na een korte periode op een veilige plek heeft Simone een eigen huurwoning gekregen, waar zij met haar dochter woont. Zij krijgt begeleiding van een hulpverlener van een slachtofferorganisatie in het Noorden.
Met het bezoeken van kennissen uit haar oude buurt heeft zij nog wel wat moeite. „Ik ben soms toch bang om hem tegen te komen. Er zijn ook dagen dat ik het los kan laten en denk: ik ga gewoon. Het gaat steeds beter. Aanvankelijk hield ik nog veel meer rekening met zijn dagprogramma en ging ik op bepaalde tijden niet de straat op. Ik hou al heel lang rekening met hem. Dat raak je niet zomaar kwijt.”
Confrontatie voorkomen
Door het apparaatje, dat eruitziet als een sleutelhanger, durft ze meer. Het is belangrijk voor haar veiligheidsgevoel.
„Ik vind het fijn dat gecontroleerd wordt of hij bij mij in de buurt is. Er zijn weken geweest dat ik hierover vaak een telefoontje kreeg." Een medewerker van de reclassering vertelt dan welke route zij kan nemen om een confrontatie met hem te voorkomen. ,,Gelukkig was dat tot nu toe op plekken die ik ken, waarvan ik de straatnamen weet. Ik wist dat ik daar op een of andere manier omheen moest gaan, of ik vertrok gelijk uit die omgeving.”
In het begin raakte Simone in paniek als zij hoorde dat haar ex in de buurt was. „Dat is nu een stuk minder. Zonder dat apparaatje was ik, denk ik, een eenzaam mens gebleven.”
* Simone is niet haar echte naam. Haar naam is bij de redactie wel bekend.
‘Niet meer steeds achterom hoeven kijken’
Reclasseringswerker Susan en hulpverlener Emma zijn allebei nauw betrokken bij de pilot voor vrouwen in Noord-Nederland die slachtoffer zijn geworden van extreme stalking, huiselijk geweld of intieme terreur.
De ervaringen met het slachtofferdevice zijn volgens Susan en Emma uiterst positief.
„100 procent garantie dat een vrouw nooit iets zal overkomen, kunnen we niet geven,” zegt hulpverlener Emma. „Daar moeten we eerlijk over zijn. Maar dit is wel een concreet middel om vrouwen beter te beschermen. We zien in de praktijk dat het echt bijdraagt aan het gevoel van veiligheid en ook dat het angst bij vrouwen enorm kan verminderen.”
In het begin is het meestal wennen voor het slachtoffer. „Dan houden ze nog erg rekening met de pleger, meestal een ex-partner. Als hij bijvoorbeeld in de ochtend niet naar buiten mag, gaat zij dan boodschappen doen. Naarmate er meer vertrouwen komt dat het systeem werkt, verandert dat meestal.”
Emma begeleidt meerdere vrouwen, onder wie Simone. „Zij moest verhuizen. Haar ex woonde te dichtbij. Dan zou een slachtofferdevice niet ingezet kunnen worden. Zij heeft haar hele netwerk achter moeten laten. Simone heeft in haar oude buurt ook wel goede kennissen wonen. Ik probeer haar te stimuleren om het leven vooral op te pakken en dus ook die kennissen te bezoeken, zoals ze altijd deed. Maar dat heeft wel tijd nodig gehad.”
Reclasseringsmedewerker Susan zegt dat het ook vaak lukt om de dader naar een andere plek te krijgen, zodat de vrouw in haar eigen omgeving kan blijven wonen.
Slachtofferdevice. Foto: reclassering
Zij stelt dat de ervaring leert dat een vrouw zich met het slachtofferdevice na een gewenningsperiode duidelijk vrijer voelt. „Zij wordt gewaarschuwd als de dader te dicht bij haar in de buurt komt. Dat betekent dat ze met een gerust gevoel de straat op gaat. Een vrouw weet: zolang ik niet gebeld word, hoef ik niet steeds achterom te kijken.”
De elektrionische enkelband van de man is via gps verbonden met het apparaatje van de vrouw. In het Noorden geldt dat een pleger niet binnen een straal van twee kilometer van het slachtoffer mag komen. „Als dat wel gebeurt, komt er een signaal binnen bij de centrale meldkamer van de Dienst Vervoer en Ondersteuning” zegt Susan. „Die is 24 uur per dag beschikbaar. Zij bellen dan met mij of een andere reclasseringsmedewerker in de betreffende regio.”
De reclasseringswerker kan op een scherm live volgen of een pleger met een enkelband de vrouw nadert. „Het is vergelijkbaar met navigatie op Google Maps. We zien waar ze zijn en waar ze naartoe bewegen. Als we denken dat ze elkaar kunnen tegenkomen, bellen we haar op. Samen met de vrouw bespreken we wat zij het beste kan doen om veilig te blijven. Als we denken dat het nodig is, schakelen we de politie in.”
Deze zogeheten nabijheidsmeldingen kunnen zeker de eerste keren een behoorlijke impact hebben op een slachtoffer, weet hulpverlener Emma. „Dan is zij bijvoorbeeld rustig in een winkel een broek aan het passen als plotseling een telefoontje komt van de reclassering. Zij schrikt toch. Want zij weet dan dat haar stalker in de buurt is. Dat doet wat met mensen.”
Emma neemt na elke melding contact op met het slachtoffer om haar ervaring door te spreken.
Reclasseringsmedewerker Susan vult aan dat ook wordt geprobeerd om gedragsverandering bij de daders tot stand te brengen en dat de meeste mannen ook therapie krijgen. „Het doel is dat vrouwen veilig zijn en dat de dader geen gevaar meer voor haar vormt. Dat hij niet in herhaling valt en haar met rust laat.”
* Susan en Emma zijn niet hun echte namen. Dat is uit veiligheidsoverwegingen. Hun namen zijn bij de redactie bekend.
Slachtofferdevice steeds vaker ingezet
Vijf slachtoffers in Drenthe, Groningen en Friesland hebben op dit moment een gps-apparaatje. Twee hebben er eerder één gehad. Volgens de reclassering lopen er daarnaast tien zaken waarin de inzet van het slachtofferdevice wordt besproken.
De daders moeten door de rechtbank worden veroordeeld tot een contactverbod en locatieverbod, gekoppeld aan elektronisch toezicht met een enkelband. In rechtszaken wordt de reclassering door het Openbaar Ministerie gevraagd om een advies uit te brengen over een verdachte en of bijzondere voorwaarden als straf moeten worden opgelegd.
Elektronische enkelband. Foto: ANP/Ramon van Flymen
Als de rechtbank het advies overneemt, kan het slachtofferdevice worden ingezet. Dat gebeurt vaak in combinatie met een deels voorwaardelijke straf. De daders zijn bestraft voor hardnekkige stalking, ernstige bedreiging of mishandeling van het slachtoffer. Het kan ook worden ingezet als voorwaarde voor vrijlating uit voorarrest.
Sinds september 2022 wordt het slachtofferdevice gebruikt in Rotterdam. Na een succesvolle eerste pilotperiode wordt het slachtofferdevice sinds ongeveer een jaar ook ingezet in enkele andere regio’s, waaronder Noord-Nederland.
In het project werken de reclassering en slachtofferbegeleiders nauw samen met andere organisaties, zoals Veilig Thuis, de politie, en het Openbaar Ministerie en forensische behandelinstanties. De Zorg en Veiligheidshuizen van de gemeenten Leeuwarden, Groningen en Drenthe hebben een belangrijke rol in het hele proces.
Vanwege de positieve resultaten wordt het slachtofferdevice in steeds meer regio's ingezet. Vanuit de Tweede Kamer wordt aangedrongen op een landelijke invoering.
