Wordt de e-sigaret gezien als statusobject? Steeds meer jongeren vapen: 'Ik heb al een hele collectie, met verschillende kleuren en smaken'

Een groepje jongeren geniet al pratend en lachend van een patatje in het centrum van Meppel. Op de vraag of zij vapen, schudden de meiden stellig het hoofd. Twee jongens geven aan van wel. Zij zijn beide veertien jaar oud. „Ik vape al minimaal twee jaar”, vertelt een van hen. De ander is op zijn dertiende begonnen. „De smaak is gewoon erg verleidelijk”, menen ze. Kiwi-passievrucht-guave en vanille zijn volgens hen het allerlekkerst. „Je vapet als je wakker wordt, in de pauzes en als je terug bent van school. Eigenlijk gewoon altijd als je de kans krijgt.”

Jongeren puffen wat af, maar hoe komen zij eigenlijk aan vapes? Het product mag helemaal niet aan minderjarigen verkocht worden. Toch blijkt het voor deze doelgroep kinderlijk eenvoudig om aan e-sigaretten te komen. „Via via kom je een heel eind. Denk aan dealers op school, of vrienden die vapes doorverkopen. Online is het nog makkelijker. Als je gewoon aanklikt dat je ouder bent dan achttien jaar, kun je er zo een bestellen. Dat is echt de moeite niet.” Over het smaakjesverbod maken de twee zich voorlopig nog geen zorgen. „Er is genoeg verboden, maar als je je er een beetje in verdiept kun je overal aan komen”, stellen ze.

Niet alleen fruitsoorten en vanille, ook smaken als energiedrank, pepermunt, bubblegum en koffie kunnen op deze manier opgerookt worden. Al neemt het brede assortiment aan smaken in de winkels binnenkort in rap tempo af: vanaf 1 januari is de verkoop van de e-sigaret met een smaakje verboden. Alleen vapes met een tabaksmaak mogen dan nog verkocht worden.

„We verkopen zo’n twintig soorten vapes van verschillende merken en met allerlei verschillende smaken”, laat een medewerker van Primera Meppel weten. „We vragen altijd om legitimatie. Wie jonger is dan 18 jaar of geen legitimatie bij zich heeft, krijgt de e-sigaret niet mee.” Primera verkoopt zowel oplaadbare als wegwerpbare e-sigaretten. Het aanstaande verbod op vapes met een smaakje zal verandering in het assortiment brengen. Al zijn de inkomsten niet afhankelijk van de verkoop van elektronische sigaretten, laat de vestiging in Steenwijk weten. „De vapes zijn slechts een klein onderdeel van ons assortiment. Eind december moet de voorraad op zijn, daar werken we nu naartoe.”

Ook de Primera in Hoogeveen verkoopt vapes. Wie op zoek is naar nieuwe smaken, kan ook bij Stonedoos aan de Schutstraat terecht. „Ons assortiment bevat verschillende smaken, maar vanaf januari verkopen wij alleen nog e-sigaretten met een tabaksmaak”, vertelt mede-eigenaar Finn Bork. De 21-jarige verkoopt de vapes sinds 2020. „Mensen die jonger dan 25 lijken, vragen wij altijd om legitimatie. Als de persoon minderjarig is of de ID-kaart van een ander toont, verzoeken wij de persoon vriendelijk om de winkel te verlaten.”

Online is de leeftijd lastiger te controleren, beaamt Bork. „PostNL biedt wel de optie tot leeftijdscontrole, maar als er niemand opendoet gaat het pakketje naar een afhaalpunt. Als een meerderjarige het daar ophaalt, omzeil je die controle eenvoudig.” De smartshop zou daarom op termijn ook graag online de legitimatie van kopers controleren. „Vapes met smaakjes zijn gigantisch verslavend doordat er nicotinezout inzit. Ook is de drempel voor jongeren om te beginnen met roken lager, omdat de smaakjes aantrekkelijk zijn, je er niet van gaat stinken en het gebruik eenvoudig te verbergen is.”

Al denkt Bork dat het smaakjesverbod juist voor deze jonge doelgroep averechts zou kunnen werken. „Vapes met smaakjes komen in het criminele circuit terecht. Daar is helemaal geen controle op leeftijd. Over de grens en online zullen geïnteresseerden er ook gewoon nog aan kunnen komen. Verder bestaat de kans dat mensen zelf smaakjes gaan mengen, dit kan gevaarlijke gevolgen met zich meebrengen.” Legaliseren is volgens hem een betere oplossing. „Winkels kunnen dan streng handhaven op leeftijd. Zorg dat jongeren betere voorlichting krijgen en controleer in openbare ruimtes de leeftijd van jongeren die roken en vapen.”

Stonedoos heeft ook verscheidene vapes in het assortiment met HHC, een cannabisbestanddeel. Het inhaleren van deze damp heeft een ontspannende werking. Hoewel deze vapes smaakjes bevatten als strawberry diesel, northern lights en mango kush, mogen deze wél na 1 januari verkocht worden. „In HHC-vapes zitten geen smaakstoffen, hier worden alleen terpenen in verwerkt. Dit is wel toegestaan.”

Sinds augustus 2020 zijn alle school- en onderwijsterreinen wettelijk rookvrij. Dit is een initiatief van Rookvrije Generatie, dat rookvrij opgroeien vanzelfsprekend wil maken. Maar hoe rookvrij is de nieuwe generatie eigenlijk nu vapes in trek zijn? Independer concludeert op basis van de meest recente data van de GGD, het CBS en het RIVM dat het aantal jonge e-sigaret rokers enorm is gestegen: in 2022 waren er 10 keer zoveel vapers als in 2020.

„Je ziet dat steeds meer jongeren vapen. Het gebeurt niet alleen in pauzes op het plein en rondom de school, maar ook tijdens de lessen. Er wordt ook stiekem gevapet in de toiletten, op de gangen en soms zelfs in de klaslokalen. Al is dat van alle tijden, dat gebeurde vroeger met sigaretten ook”, vertelt Stefano Caria. De afdelingsleider voor de onderbouw bij SG Eekeringe in Steenwijk heeft naar aanleiding van signalen van ouders en collega’s een brief opgesteld. De tekst is gericht aan alle betrokkenen: leerlingen, ouders en docenten. „Er bestaan zorgen, vapen kan gezondheidsproblemen veroorzaken. In de brief staat helder beschreven wat wij van iedereen verwachten.”

Hij hoopt op die manier een stukje bewustwording te creëren. „De vape wordt gezien als een soort statusobject”, verklaart Caria. „Vandaar dat het apparaatje niet meer zichtbaar mag zijn in de school.” Wie de e-sigaret wel in het zicht plaatst, wordt aangesproken en wordt verzocht het ding op te ruimen. Wie betrapt wordt op vapen, hangt iets anders boven het hoofd. „De e-sigaret wordt dan ingeleverd bij de balie en kan daar door de ouders van de leerling opgehaald worden.”

RSG Tromp Meesters, gevestigd in dezelfde stad, pakt het anders aan. „Vapen staat bij ons gelijk aan roken. In coachuren besteden we er wel eens aandacht aan. Wij zijn een rookvrije school en hebben een rookvrij schoolterrein, de leerlingen zijn daarvan op de hoogte”, laat rector Paul van den Bergh weten. Dat is ook op Stad & Esch en csg Dingstede in Meppel het geval. „Als leerlingen net buiten het rookvrije terrein staan, kun je er weinig tegen doen. We proberen wel met voorlichtingen duidelijk te maken wat de effecten en gevolgen van vapen zijn”, vertelt Rieka Tuinstra namens Stad & Esch.

Ook het Roelof van Echten College in Hoogeveen is rookvrij. „Wij hanteren hetzelfde beleid als bij roken, al zijn we ons er ook van bewust dat vapen en roken twee verschillende dingen zijn”, legt schoolbestuurder Albert Weishaupt uit. Hans Warris, directeur van RSG Wolfsbos in Hoogeveen, meldt dat ook hier het vapegebruik scherp in de gaten gehouden wordt. „We zitten erbovenop en proberen direct in te grijpen bij signalen. Heldere communicatie en - in sommige gevallen - sancties zijn nodig om bewustwording te creëren. We willen leerlingen het belang van een gezonde leefstijl meegeven.”

Rookvrije Generatie meldt dat iedere week honderden kinderen verslaafd raken aan roken. De leeftijd hangt samen met de verslavingsgevoeligheid: hoe jonger iemand begint, hoe groter de kans op verslaving. „Ik ben net voor de zomervakantie begonnen”, vertelt een veertienjarige scholier. Hij drentelt heen en weer voor het schoolgebouw van Stad & Esch in Meppel. Net na de borden die aangeven dat het een rookvrij terrein betreft, neemt hij een trekje van zijn vape. „Ik heb het een keer geprobeerd bij een vriend en ben daarna ook zelf begonnen. De lekkere smaak en de nicotine maken het gewoon erg verslavend.”

De smaak mixed berries is volgens hem de allerbeste die er is. „Het is zoet, je proeft allerlei verschillende dingen door elkaar. Dat vind ik echt heel lekker.” Zijn vapes bestelt hij bij een dealer in Steenwijk. „Als mijn vape leeg is, stuur ik een berichtje en betaal ik tien euro. Mijn nieuwe vape kan ik dan een week later ophalen.”

Een lege of kapotte vape mag niet zomaar in de afvalbak gegooid worden. De batterij kan brand veroorzaken en dat is schadelijk voor het milieu. De Rijksoverheid meldt dat de e-sigaret bij inleverbakken in diverse winkels en bij een milieustraat of afvalstation in de buurt ingeleverd kan worden. Of dat ook echt gebeurt? „Als hij op is gooi ik hem gewoon in de prullenbak”, verklaart de scholier.

Een van de jongeren in het centrum van Meppel pakt het op een andere manier aan. „Als hij leeg is zet ik hem op een plankje in mijn kamer, naast de andere vapes die ik gespaard heb. Ik heb al een hele collectie, met verschillende kleuren en smaken. Dat vind ik wel mooi staan.”

Bij een e-sigaret komen schadelijke stoffen in mindere mate en in een lagere concentratie vrij dan bij een gewone sigaret. Er wordt dan ook wel eens beweerd dat vapen minder schadelijk is dan het roken van sigaretten. Het RIVM plaatst hier een kanttekening bij en stelt dat het nog onduidelijk is wat de effecten van vapen op de gezondheid zijn bij langdurig en consistent gebruik. Arnold Huisman, longarts bij Isala Meppel en Zwolle, benadrukt dit. „We weten de langetermijneffecten niet, maar vapen is absoluut niet onschuldig. Je kunt een longontsteking oplopen. Sommige e-sigaret rokers kunnen daardoor zelfs op de intensive care terechtkomen.”

Hij vult aan: „Wel is het zo: hoe vaker je vapet en hoe hoger de blootstelling aan het product is, hoe groter het gezondheidsrisico is.” Jongeren zijn zich vaak niet bewust van de gevaren van elektronisch roken. Een zorgelijke ontwikkeling, vindt Huisman. „De ingeademde stoffen kunnen ontstekingen in de longen veroorzaken, maar ook inflammatie, koorts en droge hoest kunnen gevolgen zijn van vapen.” Het smaakjesverbod is volgens hem dan ook niet de enige maatregel die nodig is om vapen bij jongeren in te perken. „Het is verslavend en kan ertoe leiden dat jongeren sneller geneigd zijn daarnaast sigaretten te gaan roken, of op termijn daarop over te stappen. Een totaalverbod van elektronische sigaretten zou mijns inziens beter zijn.”

Al is er volgens de longarts niet alleen meer bewustwording nodig bij jongeren. „Ook gezondheidszorgmedewerkers kunnen nog stappen zetten. In plaats van alleen te vragen ‘Rookt u?’ kan er ook expliciet gevraagd worden of iemand vapet. Door daar alert op te zijn en op door te vragen, kunnen we kunnen we eerder longschade door het vapen opsporen en daardoor gerichter behandelen.” Op de vraag of vapen een middel is om te stoppen met roken, heeft hij een duidelijk antwoord. „Wij adviseren als longartsen om vapen niet in te zetten als tool om te stoppen met roken. Er is geen wetenschappelijk bewijs voor.”

De twee 14-jarigen in het centrum van Meppel maken zich niet zo druk over de impact die vapen heeft op hun gezondheid. „Tuurlijk, we denken wel eens aan de gevaren, maar er zijn ook genoeg andere manieren om dood te gaan. Je kan ook overreden worden door een vrachtwagen ofzo”, verklaren ze. „Je moet er ook gewoon van genieten want je leeft maar één keer.”