In het Labyrint in Noordlaren gaat de lesdag net even anders: 'Op mijn vorige school kregen we een lijst met activiteiten die we in vakantie móésten doen'

De ruimte van het Labyrint op de bovenverdieping van het dorpshuis oogt huiselijk met een bank, grote planten en een barretje. De biljarttafel is met een houten plaat omgetoverd tot stamtafel. Het obstakel kan er niet uit, want de biljartclub van Noordlaren wil op de woensdag blijven spelen.

Op termijn hoopt directeur Linda van der Grijspaarde – in het dagelijks leven ook onderwijskundige – te groeien en een eigen gebouw te krijgen. Samen met twee anderen richtte ze de school op. Het Labyrint is een vervolg op de particuliere basisschool Buitenbasis, waar ze in 2021 mee begonnen.

Op deze fonkelnieuwe particuliere school mogen middelbare scholieren met vwo- tot vmbo-tl-niveau hun eigen tempo bepalen. Geen verplichte vakken in het pakket, maar vooral de vraag: waar ben je nieuwsgierig naar? Vakdocenten komen op aanvraag; kinderen kunnen kiezen óf en in welke vakken ze examen willen doen als ze de school verlaten. Niet alle dagen zijn efficiënt ingericht. De scholieren krijgen – zo is het idee – tijd en ruimte om zelf te ontdekken wat hun interesses en talenten zijn.

Het schoolconcept werkt niet voor alle kinderen, zegt Van der Grijspaarde. „Sommigen verwachten meer aanbodgestuurd onderwijs, waar zij minder initiatief hoeven te nemen. Zo gaat het niet. We bekijken per periode welke docenten we invliegen. Iedere docent is er meestal één dagdeel per week. Op de overige dagen werken de leerlingen zelfstandig aan het vak of het project waar deze docenten hen in begeleiden.”

De leerlingen mogen met eigen projecten aan de slag: iets wat ze interessant vinden en waar eventueel schoolvakken aan gekoppeld kunnen worden. Nog niet iedereen heeft een project, dus de invulling is vrij. Een leerling leest een boek, de ander schaakt. Een derde zoekt met filmpjes op de telefoon uit hoe ze de mooiste handen kan tekenen.

Liz Bremmer (12) werkt alvast zelfstandig aan haar project waarmee ze geld wil ophalen voor de stichting Paard in Nood Spanje. Ze is gek op paarden, ze staan zelfs op haar jas. Aan haar project zijn vakken gekoppeld. De flyer maakt ze voor Nederlands. De financiën van de sponsoractie koppelt Bremmer aan wiskunde.

,,Ik wil later graag diergeneeskunde studeren. Daar moet ik in ieder geval de examens scheikunde, natuurkunde en wiskunde voor hebben gedaan.” Liz denkt dat dat op deze school wel gaat lukken. „Je werkt op je eigen manier. Als ik nu hard met wiskunde bezig zou gaan, zou ik volgend jaar alvast mijn examen kunnen doen.” In theorie weliswaar, want Liz verwacht niet dat ze haar vwo-6-examen al op 13-jarige leeftijd gaat doen.

Particuliere scholen zoals het Labyrint nemen in aantal toe. Het aantal leerlingen op staatsvrije basisscholen (zonder overheidssubsidie) groeide van 530 in het schooljaar 2015/2016 naar 920 in 2019/2020. In absolute zin blijft de omvang bescheiden: dit is zo’n 0,07 procent van de totale leerlingenpopulatie in het primair onderwijs. Ook het totale aantal leerlingen op particuliere middelbare scholen neemt toe. Op B3-scholen (zie kader) groeide het aantal van 380 leerlingen in 2015/2016, naar 650 leerlingen in 2019/2020. Dit is 0,05 procent van de totale vo-populatie (Inspectie van het Onderwijs, 2021).

Ook het aantal scholen met vrijere onderwijsconcepten neemt volgens de Onderwijsinspectie toe. Op de gevolgen daarvan, is de Inspectie kritisch. De variëteit zou leiden tot versnippering en een veelvoud van interpretaties wat goed onderwijs is. ‘Dat staat de kwaliteit en verbetering van het onderwijs mogelijk in de weg.’ (Staat van het Onderwijs 2019).

Dat de Inspectie kritisch is, mag zo wezen, maar voor sommige tieners is deze manier van leren fijner. Zo zijn er op de school veel creatief (hoog)begaafde leerlingen, die moeite hebben met effectief en efficiënt leren. Bovendien zijn er kinderen die vastlopen in het reguliere onderwijssysteem. Zij kunnen moeilijk leren uit een boek, werden faalangstig als gevolg van de overmaat aan toetsen of raakten overprikkeld.

Dat geldt bijvoorbeeld voor Amarins Jonker (15). Zij zit op de bank en tekent oogpupillen in haar schetsboek. In de tweede klas ging Amarins van school, ze zou nu in de vierde zitten. „Het was te druk”, vertelt ze. „Ik kon het mentaal niet meer aan. Te veel huiswerk.” Ze zat een tijdje thuis en ging naar een educatieve dagbesteding. „Maar ik vind dit heel fijn. De sfeer hier is chill.”

Ooit wil ze haar examens wiskunde en Engels doen. Om haar wiskunde op peil te houden, schuift ze nog niet aan bij het wiskundeonderwijs van het Labyrint, maar kijkt ze mee in de boeken van haar zusje. Zij zit nog wel op een ‘gewone’ school. „Zij zit nu in de tweede, het punt waar ik afhaakte.”

Naast Jonker zit Feline Hartman (14) een Engels boek te lezen. Een scene uit het boek wil ze uiteindelijk gaan schilderen. Feline zat vorig jaar op een reguliere school in de derde klas. „We kregen allemaal nieuwe vakken. Door familieomstandigheden was ik een tijdlang weg. Het was lastig in dat systeem terug te komen. Ik bleef thuis vanwege de stress.”

Leerlingen die deze morgen niet aan een eigen project werken, mogen aan de slag met een bucketlist. Dat is een lijst met zaken die je altijd nog eens wil gaan doen. Een van de leerlingen vertelt: „Op mijn vorige school kregen we een bucketlistmet activiteiten die we in de zomervakantie móésten gaan doen.”

Dat is nu bij uitstek niet de bedoeling op het Labyrint. Leerlingen moeten hier zelf bepalen wat ze willen bereiken. Groepscoach Natasja Dijkshoorn (45) legt het idee van de opdracht uit. „Dit helpt je om na te denken over wat je wil. Niet alleen dit schooljaar, maar in je hele leven. Later gaan we samen kijken hoe we die stappen kunnen zetten.”

De bucketlistmag je van Dijkshoorn op elke mogelijke manier maken. Op papier, achter de laptop, door te schilderen of te kleien. Onmiddellijk storten vier leerlingen zich al kletsend op een blok klei. Ze maken paddenstoelen. Die hebben niet zoveel met hun bucketlistte maken, want ze hebben nog niet echt inspiratie. Dat deert Dijkshoorn niet. Die ruimte moet er zijn.

Over ruimte gesproken: het Labyrint is een ‘sociocratische school’. Dat betekent dat leerlingen democratisch mogen stemmen over leer- en leefregels op school. Wijzigingen moeten de leerlingen gezamenlijk dragen, er mag geen niet onderbouwd bezwaar zijn tegen ingebrachte voorstellen. Zo praatten leerlingen eerder mee voor kortere schooldagen en stemden ze in met een ‘ontprikkelhoekje’ in de klas.

Het laatste voorstel kwam van een leerling die graag eens per week haar hond mee wil nemen. Klassencoach Dijkshoorn begeleidde die stemmingen. „Toen werd er gevraagd: ‘Is hij lief?’ ‘Hoe groot is hij?’ ‘Is hij zindelijk?’ Uiteindelijk is het voorstel aangenomen met een proeftijd tot de kerst.”

De stem van leerlingen is dus duidelijk hoorbaar. De activiteiten zijn in vergelijking met regulier onderwijs behoorlijk vrij. Dat is prettig voor de kinderen, maar bereidt het hen ook goed voor op de toekomst? In de vervolgopleiding of latere loopbaan zullen ze immers wel weer schema’s moeten volgen van een docent of baas.

Volgens directeur Van der Grijspaarde kunnen leerlingen na deze school juist nuttige bijdrages leveren. ,,In je werk en opleiding wordt zelfstandigheid verwacht. Je kunt je afvragen of het reguliere onderwijs kinderen daar wel goed genoeg op voorbereidt. Wij leveren leerlingen die in staat zijn om zelf het heft in handen te nemen. Gepersonaliseerd leren vereist van leerlingen specifieke vaardigheden die zij meestal nog niet hebben als zij starten in het Labyrint.”

Een van de leerlingen die dat al goed lijkt te kunnen, is een 17-jarige meisje dat niet met haar naam in de krant wil. Ze valt op in de groep, want ze is hard aan de studie. Op deze school gaat ze (verdeeld over twee jaar) eindexamen doen in natuurkunde, wiskunde B, scheikunde, biologie, Nederlands, Engels en Chinees. Dat moet ze behoorlijk zelfstandig aanpakken. Haar vragen spaart ze op en stelt ze eens per week aan de vakdocenten die speciaal daarvoor langskomen. ,,Ik vind het niet moeilijk. Ik kan goed organiseren. Al moet ik soms wel mijn best doen om motivatie te vinden.”