Als de leerling het zelf uitzoekt. Steeds meer 'particuliere scholen' openen hun deuren. Op het IBBO Chalcedoon in Meppel begint de schooldag met wierook en meditatie

Een schooldag op het IBBO Chalcedoon, aan de rand van Meppel, begint net even anders dan op een gewone school. De kinderen doen hun schoenen uit en gaan op een van de zachte rode banken zitten in de ‘woonkamer’ op de eerste verdieping. Er hangt een warme geur van wierook. Een kringgesprek volgt, met meditatie of het trekken van een spreukenkaart. Op eentje staat de leus: ‘Het geluk zit in je!’

Als iedereen ‘energetisch gereinigd’ is mogen de kinderen, tussen de 6 en 17 jaar, bedenken wat ze gaan doen de komende uren. Er worden opties voorgesteld: yogales, lampionnen knutselen of in de buitenlucht linedansen. De leerlingen doen veelal rustig hun ding.

Dit is een spirituele school, een van de zeven locaties die het concept ‘Ik Ben Bewust Onderwijs’ (IBBO) volgen, dat begon in Geleen. Er ligt veel verantwoordelijkheid bij de kinderen, vertelt directeur Anita Movrin, die zelf jarenlang docent Engels was. „Het onderwijs volgt hier het tempo van het kind, het is dus niet door ons opgelegd. Sommigen zijn al heel ver in rekenen en taal, bij anderen duurt dat langer. Maar dat maakt niet uit.”

In de hoek van een lokaal zijn een paar meiden appels aan het schillen: ze gaan er appelmoes van maken. Een begeleider volgt de voortgang. Wat komt er allemaal bij kijken? Kennis van koken, ingrediënten wegen en berekenen, leren over waar appels eigenlijk vandaan komen.

„Eigenlijk is de eerste regel dat de ouders het reguliere onderwijsconcept loslaten. Alles draait hier om het idee dat je eerst mens moet kunnen zijn en dat het leren daarop volgt”, zegt directeur Movrin. „De jonge kinderen spelen bijvoorbeeld heel veel, wat best kan leiden tot verwarring bij ouders, maar tijdens dat spelen leren ze ook van alles. En soms willen ze even niets doen: dat mag ook. Kinderen zijn van nature nieuwsgierig, die gaan echt wel weer aan het werk.”

Gewone lesstof is er ook. In een verder leeg lokaal zitten Brent (14) en Oliver (11) opdrachten te maken uit een natuurscheikundeboek. Het is hun favoriete vak, vertellen ze, onder meer door de vakdocent die eens per week langskomt en gave practicums met ze doet. „Maar opdrachten van andere vakken maak ik ook wel uit mezelf, hoor. Alleen geschiedenis vind ik niet zo leuk”, zegt Brent.

Er zijn geen toetsen. Het is aan begeleiders zo worden de leraren genoemd om de voortgang per kind bij te houden. Dat wordt een soort rapport. „We schrijven dan het positieve op: waar zijn ze goed in?”, aldus de directeur.

Doorstromen naar vervolgonderwijs kan daardoor best een uitdaging zijn. „Maar als een kind daar zelf klaar voor is, dan lukt het gewoon”, zegt Movrin. „Stel dat een leerling naar een reguliere middelbare school wil, dan volgt-ie een paar maanden intensieve geschiedenislessen op de computer en dan merk je dat een leerling zo weer bij is.”

Particuliere scholen, die zelf hun financiering regelen en dus niet afhankelijk zijn van de overheid, zijn in trek. In 2015 waren er nog 39 zogenaamde ‘B3-scholen’ in Nederland, in 2022 zijn het er 86. Ook in het voortgezet onderwijs groeide het aantal particuliere opties, tot 35, blijkt uit de meest recente cijfers van de Onderwijsinspectie.

Vaak wordt bij particuliere scholen gedacht aan de duurdere privé-instellingen als het Luzac College, waar kinderen in kleinere klassen min of meer regulier onderwijs krijgen. De afgelopen jaren startten juist veel B3-scholen die zich richten op ouders van kinderen die teleurgesteld zijn in het huidige onderwijsaanbod en hun iets héél anders aanbieden.

Zo zijn er scholen waar al het onderwijs in de buitenlucht plaatsvindt weer of geen weer tot plekken waar wordt geprobeerd ‘de competitiedrang tussen kinderen’ weg te nemen. Deze vaak kleinschalige scholen vragen relatief weinig lesgeld en draaien vooral op vrijwilligers, gepensioneerde krachten en de inzet van ouders.

Een paar maanden na opening komt de Onderwijsinspectie langs om een stempel van goedkeuring te geven aan de nieuwe scholen. Die check is niet zo streng als bij reguliere scholen, maar er wordt bijvoorbeeld wel gekeken of er bevoegde leraren aanwezig zijn en of leerlingen in algemene zin worden voorbereid op vervolgonderwijs. Ook is er controle op het aanbod van reken-, taal- en burgerschapslessen.

De aandacht voor B3-scholen is toegenomen nu blijkt dat de radicale ex-bestuurder van het Haga Lyceum in Den Haag een islamitische privéschool is begonnen. Ook FvD van Thierry Baudet opende een school, de ‘Renaissanceschool’ in Almere, waar een vorm van traditioneel klassikaal onderwijs wordt gegeven. Deze week maakte onderwijsminister Dennis Wiersma (VVD) bekend dat hij wil dat privéscholen voortaan worden gecheckt vóórdat ze de deuren openen.

„Het is eigenlijk fascinerend dat deze mogelijkheid bestaat door een wet van vijftig jaar terug, maar dat die tot dusver amper werd gebruikt”, zegt onderwijskundige Zeki Arslan, doelend op de FvD-school. „Het was wachten tot een politieke partij die ruimte zou ontdekken. En nu de meneer met zijn streng religieuze school. Ik vermoed dat meer stromingen dit willen gaan gebruiken.”

Zo’n 2000 leerlingen zitten momenteel op een B3-school, schat Arslan. „Weliswaar een klein aantal, toch is het opvallend dat we niet echt een goed beeld hebben van wat daar gebeurt. Het toezicht van de inspectie is vrij gering en er wordt, voor zover ik weet, geen onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek naar gedaan. Wat gaat er goed en slecht bij verschillende types particulier onderwijs, wat zijn de doorstroommogelijkheden voor die leerlingen? Bij dat soort informatie zouden veel initiatiefnemers en ouders van schoolgaande kinderen ook baat hebben.”

Overigens is het oprichten van een particuliere school geen garantie tot succes, weet Arslan. „Het kan snel gaan. Van de iPad-scholen van Maurice de Hond waren er plots tientallen, maar ze waren ook net zo snel weer weg. Wat het verhaal daarachter is en hoe die leerlingen uiteindelijk zijn terechtgekomen, is ook een thema voor meer onderzoek, want je hebt wel een zorgplicht voor die kinderen.”

Wie door de onlangs geopende Polderwijs-school in Nagele rondloopt, in de Noordoostpolder, kan amper zien dat dit gebouw een paar maanden geleden nog leegstond. „Bijna alles is gedoneerd: lesmaterialen, lego, meubilair”, vertelt initiatiefnemer Harry Haasjes opgewekt.

Een groep jongens zit achter de computer, helemaal geconcentreerd op een spel. „En dat is prima, want daar hebben ze zelf voor gekozen”, zegt mede-initiatiefnemer Bea Hanemaaijer.

Polderwijs is een van de vijftien democratische scholen in Nederland, waar kinderen in kringgesprekken hun dagindeling en allerlei andere schoolzaken bespreken, tot iedereen daarmee instemt. „We hebben het bijvoorbeeld net nog gehad over wie wanneer de computers mag gebruiken, want twee nieuwe meisjes kwamen naar ons toe dat dat er nog geen plek voor ze was.”

De leerlingen worden verder zoveel mogelijk vrijgelaten om datgene te leren waar ze zelf voorkeur voor hebben. „Want dan leren ze gewoon veel beter.” Vandaar dat door het gebouw heen kinderen aan het gymmen en knutselen zijn of muziekinstrumenten bespelen, begeleid door (ten minste) twee bevoegde leraren. Later op de dag is er een uitstapje naar een tuin met prehistorische stenen.

Polderwijs biedt ook taal en rekenen aan, maar legt dat niet op aan de leerlingen. „We proberen ze natuurlijk wel te prikkelen, maar niets moet hier. Ook niet als een kind bijvoorbeeld niet wil rekenen. Het moet vanuit het kind zelf komen.”

Hoe kwamen de twee op het idee een eigen school te starten? Hanemaaijer is therapeut en vertelt dat ze veel kinderen voorbij heeft zien komen die ‘vastlopen in het onderwijssysteem’.

„Bijvoorbeeld door te drukke klassen, stress door alle toetsmomenten of omdat ze de hele dag op hun stoel moesten zitten. Wij doen dat anders door echt naar kinderen te luisteren. Ons doel is simpel: dat kinderen ’s ochtends blij naar school komen en aan het einde van de dag weer blij vertrekken.”

Het concept trekt veel bekijks, merken ze ook aan het aantal nieuwe aanmeldingen. „Het gaat als een lopend vuurtje”, zegt Haasjes. „Bijna elke week komen er nieuwe leerlingen bij. Ik denk dat honderd kinderen een beetje onze max zou zijn.”

Bij de voordeur staat een moeder van twee jongens op de school. Ze grijnst. „De sfeer is heerlijk hier, kijk hoe creatief iedereen bezig is. Wil niet iedere ouder zijn kinderen sturen naar een school waar je zélf op had willen zitten?”