Drinkwater met als bron het riool: uitzonderlijk gezuiverde ‘gemeentepils'

Toch een raar idee: een helder glaasje water uit de kraan dat aan de bron nog rioolwater was. Misschien smacht niet iedereen naar een slok van dit uitzonderlijk gezuiverde ‘gemeentepils’, maar het is geen verre toekomstmuziek.

Het bewijs wordt de komende jaren geleverd in Nieuw-Amsterdam. In de Ultrapuurwaterfabriek van Nieuwater aan de Dikkewijk stroomt het schoonst denkbare water uit een tapkraantje. ‘UWF Drinkwater’ staat er boven. Niet te onderscheiden van het blauwe goud uit de huis-, tuin- en keukenkraan. De testinstallatie kan 5000 liter per uur leveren.

Maar pas op!

Het extreem gezuiverde rioolwater is nog niet beschikbaar voor consumptie. ,,Het lijkt al wel drinkwater, maar het mag gewoon nog niet’’, legt directeur Gerrit Veenendaal (71) uit. ,,We moeten het systeem verder optimaliseren om bij het bevoegd gezag aan te tonen dat gezuiverd rioolwater ook echt een bron voor drinkwaterproductie is. Nieuwe drinkwaterproductie in ons land moet ook altijd worden getest.’’

Door calcium carbonaat en andere mineralen aan het water toe te voegen neemt de stabiliteit toe, doceert Veenendaal. Het water wordt harder en krijgt een bepaalde zuurgraad. ,,Zou je ultrapuur water door een koperen leiding sturen dan is die leiding op den duur opgelost. En dat is natuurlijk niet de bedoeling. We maken hier een extreem hoge waterkwaliteit.’’

Bij drinkwater uit rioolwater komen verschillende aspecten om de hoek. Ook op psychologisch vlak. Acceptatie, bijvoorbeeld. Hebben mensen er een goed en veilig gevoel bij? Daarnaast heb je te maken met wet- en regelgeving, want je mag niet zomaar drinkwater maken. Daarvoor moet het water gemonitord worden via een reeks van metingen.

In totaal zijn veertien partners bij het project De Ultieme Waterfabriek van NieuWater betrokken. Het gaat onder meer om waterschappen, drinkwaterbedrijven en watertechnologie-instituut Wetsus in Leeuwarden. Ze doen praktijkervaring op om gezuiverd rioolwater (zogeheten effluent) door een extra zuivering direct opnieuw te gebruiken en niet meer te lozen op het oppervlaktewater.

Technisch is het mogelijk om gezuiverd rioolwater verder te zuiveren tot drinkwater. Maar wat is nodig voor grootschalig gebruik van rioolwater voor de drinkwatervoorziening? En wel zo dat het onder alle omstandigheden ook biologisch en chemisch betrouwbaar is? Dat gaat het samenwerkingsverband de komende jaren onderzoeken, waaronder ook de aanpassing van wetten en regels.

Het lijkt zo vanzelfsprekend dat er in ons land drinkwater uit de kraan komt. ,,Maar dat is het dus niet’’, zegt directeur Veenendaal. ,,In principe valt er voldoende regen om in de drinkwaterbehoefte te voorzien, maar dat voeren we in gierende vaart af naar rivieren en zee.’’

Eerder dit jaar stelde het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) dat als er geen stappen worden ondernomen er in 2030 een tekort aan schoon drinkwater in Nederland is. De vraag neemt nog steeds toe, door bevolkingsgroei, toename van bedrijven en klimaatverandering. Tegelijkertijd zetten droogte, vervuiling van grond- en oppervlaktewater en de schaarse ruimte de beschikbaarheid van voldoende, schoon water onder druk.

Gezuiverd rioolwater kan gebruikt worden voor verschillende toepassingen en kwaliteiten. Denk aan koelwater voor datacentra, proceswater voor industrie, water voor de tuinbouw én dus ook voor drinkwater.

,,We zijn er best dichtbij’’, zegt hij. ,,De onderzoeken naar de biologische en chemische veiligheid gaan deze maand lopen. Ik verwacht dat we eind 2025 kunnen zeggen dat ‘ons’ drinkwater aan alle criteria voldoet. Dan kunnen we flessen vullen en iedereen laten proeven.’’ Ook wordt nog onderzocht waar het in ons land het beste kan worden toegepast: stedelijk gebied of juist landelijk, zandgronden of juist niet.

Als het onderzoek positief uitpakt, kan het kleinschalige testsysteem in Nieuw-Amsterdam worden uitgerold naar grootschaliger toepassingen bij andere rioolwaterzuiveringen in het land. Veenendaal denkt dat deze ontwikkeling vooral kan helpen in de zomermaanden, wanneer de vraag naar drinkwater doorgaans aanzienlijk groter is dan in de rest van het jaar.

En hoeveel helpt het de schaarste aan drinkwater te verminderen? Daar zijn de geleerden het nog niet over eens. ,,Alle nieuwe initiatieven helpen’’, meent Veenendaal. Volgens hem is de toepassing zeker van nut voor waterbedrijven die op zoek zijn naar alternatieve manieren om drinkwater te maken.

,,Het is niet dé oplossing’’, stelde Jan Peter van der Hoek, hoogleraar drinkwatervoorziening aan de TU in Delft, eerder dit jaar bij de ingebruikname van de nieuwe zuivering. Hij pleitte er toen vooral voor om het oppervlakte- en grondwater schoon te houden. ,,Dat wordt steeds vuiler. Beperk lozingen en zie toe op de regels’’, was zijn boodschap.

Terug naar de Ultrapuurwaterfabriek van NieuWater die in 2010 geopend werd door koning Willem-Alexander. Directeur Veenendaal loodst de scribent aan de hand van enkele powerpoint presentaties door de geschiedenis van de fabriek, die zijn bestaan dankt aan de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM).

,,De NAM is onze grote klant. Dit bedrijf wilde water van extreem hoge kwaliteit hebben voor stoom die onder hoge druk gebruikt wordt voor het winnen van olie’’, vertelt Veenendaal. ,,Het moest een constant beschikbare hoeveelheid van 8200 kuub per dag zijn.’’

De NAM wilde daarvoor niet het grond- en oppervlaktewater gebruiken, dus kwam de rioolwaterzuivering in beeld. ,,Dat is veel duurzamer’’, stelt Veenendaal. ,,En altijd vloeibaar.’’ De fabriek van Nieuwater, waar alles op afstand wordt bestuurd, ligt pal naast de rioolwaterzuivering, die dagelijks tussen de 16.000 en 130.000 kubieke meter rioolwater aangevoerd krijgt.

Die enorme verschillen hebben volgens Veenendaal te maken met het feit dat veel woonwijken in Emmen geen gescheiden stelsel hebben van riolering en regenwater. ,,De zuivering heeft weliswaar voldoende capaciteit, maar bij een stortbui in de zomer na een lange periode van droogte komt er enorm veel troep mee. Dat spul is in de buizen bezonken. Daar moet de rioolwaterzuivering dan flink tegen werken. De kwaliteit van het gezuiverde water is ook een stuk minder.’’

Vervolgens komt de Ultrapuur Waterfabriek in beeld. Daar wordt het gezuiverde rioolwater verder bewerkt tot water waar ‘niets’ meer in zit. Een proces van zo’n twee uur. Het bijzondere van de fabriek is dat er amper chemicaliën worden gebruikt om het ultra pure water te maken. Ook wordt voorkomen dat er bacteriën in het water groeien. ,,In 2010 was onze techniek uniek in de wereld’’, zegt Veenendaal.

Destijds ging het ook om de zogeheten elektro-deionisatie (EDI). Een revolutionaire toepassing. Die laatste stap in het zuiveringsproces behelst een technologie die elektriciteit, membranen en hars gebruikt opgeloste zoutsporen uit water te verwijderen. Het water is dan ultra puur.

Een en ander bleef elders in de wereld niet onopgemerkt. ,,We hebben al heel veel onderzoekers en deskundigen uit alle windstreken in Nieuw-Amsterdam mogen rondleiden. Vorige week had ik nog een bus met veertig mensen uit Estland op bezoek. Er is internationaal nog altijd veel belangstelling voor.’’

Veenendaal is op stoom en vervolgt zijn verhaal over filtratiestadia, membranen, omgekeerde osmose en biologische actieve koolfiltratie. ,,Met die laatste techniek kunnen onder meer medicijnresten en bestrijdingsmiddelen uit het water verwijderd worden’’, vertelt hij. ,,Daar hebben vooral vissen en schelpdieren last van. Bacteriën zorgen in dit systeem voor de afbraak van die resten.’’

De directeur checkt regelmatig of de verslaggever het allemaal kan volgen. ,,Anders leg ik het gewoon nog een keer uit hoor.’’ Veenendaal werkt op papier drie dagen, maar het waren er de afgelopen weken vaak meer. ,,Soms wel zes dagen’’, zegt hij. ,,Maar het blijft hobby, anders zou ik het niet meer doen.’’

Het ultra pure water van NieuWater is ook geschikt voor de productie van waterstof. Bij dat proces wordt het water met behulp van elektriciteit gesplitst in waterstof en zuurstof. ,,Ultrapuur water is bijna vrij van ionen en heeft een zeer lage geleidbaarheid’’, vertelt Veenendaal. Hij verwacht in de toekomst een leiding aan te kunnen leggen naar de waterstoffabriek die Shell in Emmen wil bouwen.

Tot slot volgt nog een korte rondleiding door de fabriek die, hoewel al veertien jaar in bedrijf, er nog altijd verrassend nieuw uitziet. Brandschoon, met overal glimmende vaten, buizen en installaties. Nergens is een roestplek of olievlek. ,,Daar doen we ook alles aan’’, zegt Veenendaal. ,,Hygiëne en netheid vinden we belangrijk.’’