Eigenzinnige havenschilder Jan Roos (74) uit Harlingen overleden

Jan Roos heeft zijn leven lang in Harlingen gewoond. Gedurende de vele decennia die hij actief was als beeldend kunstenaar schilderde hij altijd in en om zijn woonplaats. Eerst concentreerde hij zich op de werf Welgelegen, waar hij vanuit zijn woonhuis uitzicht op had. Later, toen de werf gesaneerd werd, trok hij elke dag naar de Harlinger havens.

Roos tekende en schilderde de lassers op de werf en de laders en lossers langs de waterkant. Hij maakte prachtige tekeningen van in zee uitlopende steigers met daarop rondscharrelende meeuwen, van op de kades neergeworpen netten en stukken touw en van roestige schepen die hoognodig opgeknapt moesten worden.

De thema’s van Roos kon je makkelijk herkennen, maar hij gaf ze weer in een heel eigen stijl die hij al vroeg ontwikkelde en waaraan hij zijn hele leven vasthield: een eigenzinnig, stoer en spontaan expressionisme. En altijd was zijn werk monumentaal, of hij nu op formaat ansichtkaart werkte of schilderijen maakte van 2 x 3 meter.

Schrijver dezes had het voorrecht om voor een reportage tweemaal een dagdeel met Roos op stap te gaan. ’s Ochtends ging hij uit tekenen en legde haventaferelen vast op papier, met kleurstiften en stompjes krijt of houtskool die hij uit een broekzak opdiepte. ’s Middags ging hij schilderen met zijn eigengemaakte verf en zelf vervaardigde perspectiefraampjes. Hij vond het best als ik over zijn schouder het ontstaan van een tekening of schilderij fotografeerde.

Over sommige dingen wilde hij best tekst en uitleg geven, maar liefst niet te veel. Toen ik bijvoorbeeld tegen hem zei dat ik onder de indruk was van het feit dat hij een meeuw in één haal op papier zette, zei hij: ‘Ja, je moet snel wezen, want anders is hij weg’. Waarmee maar gezegd wil zijn dat Roos schilderde wat hij zag, maar de werkelijkheid niet precies kopieerde. Niet alleen omdat daar soms geen tijd voor was, zie de meeuw, maar ook omdat hij die niet altijd even interessant vond. Zo heb ik hem bijvoorbeeld een lelijke fabriek achter een stel roestige meerpalen in het water zien veranderen in een abstract vlak waartegen die pijpen krachtiger uitkwamen dan in werkelijkheid het geval was.

De schilder gaf aan de wereld een eigen poëtische wending, waardoor die niet alleen mooier werd, maar ook een algemenere geldigheid kreeg. In de handen van Roos groeide Harlingen boven zichzelf uit, zijn havens verbeelden als het ware alle havens van de wereld.

Roos had niet alleen een geheel eigen stijl ontwikkeld, hij werkte ook anders dan alle andere schilders. Roos tekende en schilderde het liefst buiten. In zijn fietstassen had hij klemborden om zijn tekenpapier mee vast te zetten en stukken zwaar metaal om de soms wel heel grote papieren vellen mee te fixeren. Vaak legde hij zijn materialen plat neer op het beton van de werf of de haven. Vanuit die lage houding bezag hij de omgeving vanuit een heel apart perspectief. Een ezel had hij nooit bij zich, want – zo zei hij – als je je omgeving wilt schilderen moet je niet zo’n ding voor je snufferd neerzetten, want dan zie je niks.

Met zijn eigenzinnige talent heeft Roos een oneindige hoeveelheid werken gemaakt waarvan een deel nu te zien is in Museum Belvédère en een groter deel in de monografie ‘Op de scheidslijn van land en zee’. Door FryslânDOK is een documentaire over Roos uitgebracht. Een passender manier om deze geweldige kunstenaar te eren, samen met de recente documentaire, is nauwelijks denkbaar.

Roos laat een vrouw, twee kinderen en twee kleinkinderen na.