Het hoofdkantoor van de NAM in Assen. Foto: Marcel Jurian de Jong
De NAM kondigde een jaar geleden aan te vertrekken uit het monumentale kantoor in Assen. Het is een rechtstreeks gevolg van de neerwaartse spiraal waarin het bedrijf zich bevindt. Dit is het verhaal van hoe Nederlands trots degradeerde tot de vervelende oom die op steeds minder feestjes welkom is.
Iemand durft te betwisten dat het winnen van gas link is. Dat dit zelfs kan leiden tot aardbevingen. Meent van der Sluis is zijn naam, gepromoveerd sociaalgeograaf, Statenlid in Drenthe namens de PvdA. Een drammer op links.
Het is eind jaren 80, de NAM is op het hoogtepunt van haar macht. Eigenlijk verandert alles wat het bedrijf aan de Schepersmaat in Assen aanraakt in goud. Dankzij de NAM hoef je thuis slechts aan een knop te draaien om de hut warm te stoken. De publieke opinie is aan haar zijde. De overheid ook, die dekt het bedrijf als een trouwe soldaat in de rug. Gas winnen is het adagium. En schathemeltje rijk worden, nodig om de verzorgingsstaat op de been te houden.
Wie anders beweert dan dat de NAM goed werk levert, zit er ver, heel ver naast.
‘Aardrijkskundeleraartje’ moet dimmen
Van der Sluis kan dus maar beter een beetje dimmen met zijn ‘apekool’, zegt NAM-voorlichter Frank Duut in maart 1989 in een interview in maandblad . Op de zwart-wit foto is het nog jonge hoofd van de perschef te zien. Keurig in pak, stropdas voor de borst, sigaret tussen de lippen. Net zo onberispelijk als zijn kleding, zijn ook zijn woorden.
„Hij (Van der Sluis, red.) kan niet zomaar zijn theorie doortrekken: gaswinning, bodemdaling, huizen scheuren, dus de NAM is de schuldige. Als het wel zo zou zijn, dan zouden we ervoor staan”, zegt Duut. De politicus wordt door Duut weggezet als een zonderling figuur, een Don Quichot. Als een ‘aardrijkskundeleraartje’ dat niets begrijpt van het serieuze werk van de NAM.
Vervelende oom
Die met arrogantie doordrenkte uitlatingen zullen later de eerste scheurtjes blijken in het fundament van een zich onaantastbaar wanend bedrijf. De graag geziene gast die de NAM was, is vandaag de dag de vervelende oom die op steeds minder feestjes welkom is.
Scheurtjes zijn mettertijd opengereten tot gapende kloven. Erosie vreet aan het bedrijf. De zogeheten van de NAMhet mandaat van het publiek om te opereren, ligt ergens in de berm langs de weg. Verloren. Honderden medewerkers hebben het veld al moeten ruimen. Nog steeds volgen ontslaggolven elkaar in rap tempo op.
Harde woorden zijn geuit. Advocaat Gerard Spong, werkend voor de Groninger Bodem Beweging, noemde het bedrijf een ‘criminele organisatie’. „Harteloze schoften”, fulmineerde SP-Kamerlid Sandra Beckerman in 2019.
Zichtbaar gevolg van deze neerwaartse spiraal is dat de multinational gaat vertrekken uit het monumentale kantoor in Assen.
Een vrije val.
Hoe kan dat? Hoe verwordt een trots en toonaangevend bedrijf tot een organisatie in de verdomhoek?
Het logo van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM). Foto: Marcel Jurian de Jong
‘Komst NAM is geschenk voor Assen’
Assen staat op z’n kop als de NAM in 1968 met het hoofdkwartier van Oldenzaal naar de Schepersmaat verkast. Gefortuneerde ingenieurs en techneuten die niet op een tientje meer of minder kijken, komen richting het Noorden.
De komst legt Assen geen windeieren. De dan vrij onbeduidende stad groeit. Letterlijk. Het inwoneraantal passeert rond de jaren 70 de grens van 40 duizend. Om alle ‘nammers’ een plek te bieden worden huizen uit de grond gestampt in onder meer de wijk Marsdijk. Winkels met luxeartikelen horen de kassa opeens wél rinkelen. Hotels en restaurants draaien als een tierelier.
‘De komst van het hoofdkantoor van de Nederlandse Aardolie Maatschappij is een van de mooiste geschenken die de stad ooit heeft gehad’, schrijft het in de decemberuitgave van 2006. In hetzelfde nummer spreekt het blad van een ‘economische injectie van het formaat dat zich nog altijd niet laat berekenen’.
„Je moet er toch niet aan denken dat Drenthe de NAM niet had”, zei Margreeth de Boer, oud-commissaris van de koningin in Drenthe, eens.
Boterzachte behandeling
Het is exemplarisch voor de bijna fluwelen behandeling die de NAM krijgt in de Drentse hoofdstad. Niemand in politiek Assen die het in z’n hersens haalt om de stadslieveling voor het hoofd te stoten. Dat de grond elders soms vervaarlijk beeft, lijkt bij het bedrijf zelf bijzaak.
Die boterzachte behandeling heeft grotendeels te maken met het feit dat de NAM zich in Assen profileert als suikeroom. Bijvoorbeeld als hoofdsponsor van het Drents Museum en met een gulle donatie aan de bibliotheek in cultuurhart De Nieuwe Kolk. Maar ook een werklozenproject dat een paar duizend euro tekort komt, kan bij de NAM aankloppen. Nabuurschap, noemt de multinational het.
,,Alles zonder zichzelf op de borst te kloppen. Dat deden ze gewoon”, zegt Gerrit Eerland (74), die van 1990 tot 2002 wethouder (PvdA) was in de Drentse hoofdstad.
Gerrit Eerland was van 1990 tot 2002 wethouder van Assen. Tegenwoordig is hij voorzitter van de actiegroep Stop Gaswinning Marsdijk Nu. Foto: Marcel Jurian de Jong
Personeel in de watten gelegd
Personeel wordt in de watten gelegd met dikke salarissen, bonussen en goudgerande pensioensregelingen. Ook de secundaire arbeidsvoorwaarden zijn vorstelijk. Wie kan nu zeggen dat hij kegelt, tennist (de NAM had een eigen tennisvereniging, die later is opgegaan in tennisvereniging Amelte), schiet en zwemt op en in accommodaties die de baas betaalt? Wie kan zeggen dat hij zijn kind naar een Engelse school stuurt, inderdaad, betaald met geld van de baas?
Onder de vleugels van vader NAM is het waarlijk goed toeven.
Het maakt de NAM tot de meeste begeerde baas van Nederland: het bedrijf krijgt halverwege de jaren 80 jaarlijks meer dan tienduizend spontane sollicitatiebrieven in de bus.
‘Een beetje kak’
Kritiek glijdt eenvoudig van de multinational af. Meent van der Sluis met zijn beweringen? Je reinste flauwekul. Dat Groningen nauwelijks profiteert van alle gasbaten? Dat Parijzenaren eerder kookten op gas dan Groningers? Achterhoedegevechten.
Nammers vormden een subcultuur, zegt Bert Middel, oud-raadslid van Assen en tegenwoordig dijkgraaf van waterschap Noorderzijlvest. Middel, voorheen Kamerlid namens de PvdA, staat bekend om zijn scherpe oppositie tegen de NAM. ,,Ze hadden een eigen koninkrijk in Assen”, zegt hij. „Een beetje kak. Ze waren onaanraakbaar. Je zag ze nergens: niet in wijkcentra, niet in schoolcommissies, niet in besturen van sportverenigingen. Maar tegelijkertijd wil ik benadrukken dat er natuurlijk uitzonderingen waren.”
Als raadslid maakte Bert Middel (PvdA) de nammers mee in Assen. Later ook als Statenlid, Kamerlid en dijkgraaf van Waterschap Noorderzijlvest. Foto: Marcel Jurian de Jong
Gas oppompen en geld verdien
Gas oppompen. En geld verdienen.
Daar draait het om bij de NAM.
„Daar was iedereen van doordrongen. De intenties waren zuiver”, zegt Bert Klamer (67), oud-nammer. De pensionado, wonend in een riante villa in Vries, werkte bijna veertig jaar voor het bedrijf. Hij begon als wachtmachinist bij het Annerveen-gasveld, eindigde als Head Operations van de gaswinning in Groningen en stamt uit de tijd dat de bomen bij de NAM tot in de hemel groeiden.
„Alles kon. Dat weet ik nog goed. Den Uyl heeft ooit gezegd dat de welzijnsstraat is gebouwd op NAM-baten. Dat is ook zo.”
Bert Klamer werkte van 1977 tot 2016 voor de NAM. Foto: Marcel Jurian de Jong
Oud-werknemers zoals Klamer schetsen een beeld van een technocratisch bedrijf. Wie wil kan er lang carrière maken, om de zoveel jaar switchend van functie of zelfs offshore in het buitenland. De koers wordt uitgestippeld door de duizenden bollebozen die werkzaam zijn voor de NAM. Niets wordt aan het toeval overgelaten door de operators, rekenwonders en ingenieurs.
Strenge veiligheidsprotocollen gelden overal, zelfs op de parkeerplaats of in het kantoor zelf. Auto’s dienen met de kont naar achteren ingeparkeerd te worden. Op de trap loopt iedereen links. Safety telt loodzwaar.
„Een successtory in Assen”, laat voormalig NAM-directeur Gijs van Berne in de jaren tachtig optekenen in een interview met het .
Het bronzen beeld Deliberation, gemaakt door kunstenaar Bert Kiewiet, voor het hoofdkantoor van de NAM. Deliberation is Engels voor beraadslaging of overleg. Foto: Marcel Jurian de Jong
Het andere gezicht van de NAM
Maar achter die rijkdom en het bijna sprookjesachtige imago als weldoener gaat ook een heel ander gezicht schuil.
Dat van een veldheer die gewend is zijn zin te krijgen. Jelle van der Knoop, oud-voorzitter en één van de initiatiefnemers van de in 2010 opgerichte Groninger Bodem Beweging (GBB), maakte de NAM mee aan de onderhandeltafel. „Over de gehele linie genomen kun je wel stellen dat de NAM zich vaak arrogant opstelt. Ze zagen ons in het begin als een marginaal clubje. Houding tijdens de gesprekken was: we doen toch wat we willen.”
Oorzaak van die door velen vervloekte houding, is volgens Van der Knoop het Gasgebouw, de publiek-private samenwerking van partijen die betrokken zijn bij de gaswinning in Groningen en de verkoop van gas. „Door de afspraken met de Staat kon het bedrijf zijn goddelijke gang gaan. Ze werden in de rug gedekt. Zonder die afspraken was ieder ander bedrijf allang teruggefloten.”
Jelle van der Knoop trad vorig jaar terug als voorzitter van de Groninger Bodem Beweging. Foto: Archief DVHN
‘Schofterig en hufterig’
Zoals in de affaire Meent van der Sluis.
Het Statenlid voert tot aan zijn vroege dood in 2000 hoogstpersoonlijk een kruistocht tegen de boringen van de NAM. In zijn strijd wordt de non-conformist gedreven door solidariteit met de gewone man, die machteloos moet toezien hoe muren schuren en zijn land onderloopt. Een aardbeving op tweede kerstdag 1986 in Assen wijt hij aan de NAM. Van der Sluis publiceert over luchtknallen, explosies in zoutkoepels. Over bodemdalingen en verzakkingen van boerderijen in Groningen.
Serieuze aantijgingen die door de NAM lacherig worden verwezen naar het rijk der fabelen. Grof geschut schuwt de NAM niet. Voorlichter Duut sleurt Van der Sluis aan z’n haren door het riool.
„Op een schofterige en hufterige manier”, briest Bert Middel, in die tijd Kamerlid van de PvdA. „Meent werd vernederd en geschoffeerd. Ik zat later met hem in de Statenfractie. Hij leed eronder.” Dat hij jaren later toch gelijk kreeg met zijn aardbevingstheorie is een rechtvaardiging van het lot, vindt hij. „Postuum heeft hij toch gelijk gekregen. Goed voor zijn vrouw en kinderen ook.”
Wapperende vlaggen voor het hoofdkantoor aan de Schepersmaat in Assen. Foto: Marcel Jurian de Jong
Hooghartige houding
Duuts uitlatingen zijn exemplarisch voor hoe de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) omging en soms nog steeds omgaat met kritiek van de buitenwacht. De taal is weliswaar milder, maar die bijna hooghartige houding is er nog steeds, zeggen criticasters.
In Groningen weten ze er alles van. Maar ook in Friesland stelde de NAM zich in de jaren 90 bij de discussie over waddenboringen behoorlijk hooghartig op. Nee, het achteloos wegwuiven van kritiek met techneutentaal is nooit verdwenen.
Frank werd gestuurd door directie
Dries Zwikker, tegenwoordig raadslid van 50PLUS Assen, was in de jaren rond de affaire Van der Sluis de rechterhand van Duut. „Ik was de doener voor voorlichtingsavonden en regelde de logistiek. Duut ging over de inhoud.” Wat Zwikker vond van diens uitlatingen? „Frank werd gestuurd door de directie. Hij zei dat toen in de wetenschap van die tijd. Elk bedrijf maakt weleens fouten.” Duut zelf kwam in 2015 terug op zijn uitspraken door excuses aan te bieden aan de familie van Meent van der Sluis.
Vergeet niet dat Duut zei wat de directie wilde, zegt oud-nammer Klamer. Hij bestempelt die houding als overblijfselen van ‘het bewind bij de Bataafsche Petroleum Maatschappij’. „De oude generatie bij de NAM dacht dat de bevolking dom was. Zo opereren kon misschien in Nigeria, maar hier niet meer.”
Zeker niet meer als de grond beeft in Groningen.
Dries Zwikker was lang de rechterhand van NAM-woordvoerder Frank Duut. Tegenwoordig is Zwikker actief in de gemeenteraad van Assen namens 50PLUS. Foto: Marcel Jurian de Jong
En dan schudt de aarde
Huizinge, 16 augustus 2012.
De aarde schudt. Geschrokken bewoners rennen hun huizen uit, de straat op. Kopjes rinkelen in servieskasten alsof een vrachtwagen langs dendert. Het beven houdt niet op. Pleisterwerk barst, vloeren scheuren, muren raken ontzet. Emoties vliegen alle kanten op. Het is op dat moment de krachtigste beving (3.6 op de schaal van Richter) ooit door gaswinning in Groningen.
De grote klap.
Had Meent van der Sluis toch gelijk.
De aardbeving overvalt de oliemaatschappij als een dief in de nacht. Het stelselmatig ontkennen en bagatelliseren van aardbevingen in de jaren 80 en 90 krijgt de NAM in 2012 als een boemerang terug.
Dat schrijven ook onderzoekers van The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS) in 2019 in het rapport ‘Groningen gas: een verlies van de license to operate’. HCSS is een organisatie die zich bezighoudt met strategisch onderzoek op het gebied van vrede en veiligheid.
Woedende en angstige Groningers
De beving in Huizinge is een katalysator van onvrede, angst, woede. In de maanden na de aardbeving komen duizenden schademeldingen binnen. Het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid is vernietigend: de NAM en ministerie van Economische Zaken hebben de risico’s in Groningen schromelijk onderschat. Nog erger: de veiligheid van bewoners is nooit serieus genomen.
Een gigantische discussie komt op gang. Actiegroepen laten van zich horen. Politici gaan los. Angstige en woedende bewoners voelen zich gevangen in hun eigen huis, vol scheuren, drastisch in waarde gedaald. Hele gezinnen wonen soms jaren in een container naast hun onbewoonbare huis. Ze voelen zich enorm tegengewerkt bij de schadeafhandeling.
Een beschadigd huis staat in de stutten in Huizinge. Archief: Kees van de Veen
Intimiderende gesprekken
Als dijkgraaf van Waterschap Noorderzijlvest bindt Bert Middel de strijd aan met de NAM. Na de beving in Huizinge moeten de dijken rond het Eemskanaal versterkt worden met stalen, aardbevingsbestendige damwanden. Het waterschap stelt de multinational uit Assen aansprakelijk voor een kwart van het bedrag, zo’n 10 miljoen euro.
Het blijkt een onmogelijke opgave om een onafhankelijke onderzoeker te strikken om aan te tonen dat schade een direct gevolg is van de bevingen, zegt Middel. Seismologen, onderzoekers bij TNO, ambtenaren bij het KNMI: „Ze waren allemaal gelieerd aan Shell. We hebben deskundigen uit onder meer Amerika en Japan moeten laten invliegen om een onafhankelijk onderzoek op te stellen.”
Gesprekken waren best intimiderend, vertelt Middel. ,,Volgens de NAM deugde niets van ons onderzoek. De NAM had een uitstraling dat alleen zij wisten waar het over ging.” Maar uiteindelijk trekt Noorderzijlvest aan het langste eind. „De NAM heeft betaald.”
Langzaam zakt de NAM in elkaar
Tegen al het emotionele geweld van slachtoffers op televisie en in de gedrukte media is de NAM niet opgewassen, constateren de onderzoekers van The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS). Enerzijds kiest de onderneming voor technische verklaringen, gespeend van enige vorm van empathie. Anderzijds onttrekt de NAM zich op een gegeven moment van het debat. Maar de tactiek van werkt averechts.
Langzaam zakt de NAM in elkaar.
Het bedrijf probeert het wel. Een charmeoffensief moet redden wat er te redden valt. Er wordt geïnvesteerd in public relations. Open dagen volgen. Kom maar binnen, buitenwereld.
,,Na de eeuwwisseling kwam meer aandacht voor inspraak. Weg uit die ivoren toren. We hadden bijvoorbeeld mensen in dienst die langs scholen gingen om te informeren. Ik vind de NAM nu veel opener dan toen”, zegt Bert Klamer.
‘Vertrouwen gaat per Ferrari’
Jakob van der Wal was rond de tijd van de beving in Huizinge één van de publieke gezichten van de NAM. De voormalig manager veiligheid, gezondheid en milieu riep intern weleens dat meer empathie getoond moest worden. ,,Anders zouden we het draagvlak verliezen. De NAM heeft veel techneuten in dienst, maar emotie bestrijden met technische feiten werkt niet.”
Vertrouwen komt te voet en gaat per Ferrari. Het was volgens Van der Wal een bekende uitspraak binnen de directie van de NAM. In een poging het vertrouwen enigszins te herstellen, trok hij met anderen langs de dorpen in Groningen om plannen van tekst en uitleg te voorzien. Stond hij in zaaltjes vol boze, bange en bezorgde Groningers, waar hij verwijten om de oren kreeg dat de NAM alleen maar aanwezig was om de zaal te ‘hypnotiseren’.
Jakob van der Wal was rond de beving in Huizinge één van de publieke gezichten van de NAM. Foto: Marcel Jurian de Jong
Toch heeft hij, als rasechte Groninger, nooit het gevoel gehad in al die bomvolle zaaltjes te staan als de vijand. ,,Mijn vrouw vroeg steevast als ik ’s avonds thuiskwam of ik ook deze keer niet met pek en veren was weggejaagd. En altijd antwoordde ik: ‘Ook deze keer niet’.”
Met lichte stemverheffing: „Maar dan las ik de dag erna in de krant dat het een beladen bijeenkomst was”. Nog altijd kan hij zich enorm storen aan de in zijn ogen vaak gekleurde berichtgeving. „Ik blijf erbij dat de NAM haar uiterste best heeft gedaan en met de beste intentie.”
Maar, zo voegt hij toe: „Achteraf realiseer ik me ook heel goed dat veel dingen beter hadden gekund en gemoeten”.
Vertrek uit monumentaal kantoor
Het imago van de NAM ligt in scherven op de grond.
De license to operate, het mandaat waar de NAM altijd prat op ging, is anno 2022 in rook opgegaan. Grote kans dat het bedrijf vertrekt uit het monumentale kantoor aan de Schepersmaat in Assen. Ooit vonden hier zo’n 3500 werknemers emplooi, na de laatste reorganisatie zijn er nog ruim 1000 vaste krachten.
Lokale partijen in de Drentse hoofdstad zoals Stadspartij PLOP, Assen Centraal en 50PLUS maken zich zorgen over het aangekondigde vertrek en vrezen een verlies van banen, kennis en aantrekkingskracht voor andere bedrijven om zich hier te vestigen.
Het is nog niet bekend wanneer de NAM vertrekt uit het monumentale pand aan de Schepersmaat. Foto: Marcel Jurian de Jong
Kritiek uit Assen: ‘gebrek aan empathie’
Neemt niet weg dat zelfs in Assen het niet meer pais en vree is.
Helemaal nu de NAM in de Drentse hoofdstad dezelfde trekjes begint te vertonen als het uitgeholde Groningen, zegt Gerrit Eerland. De oud-wethouder van Assen is vandaag de dag voorzitter van Stop Gaswinning Marsdijk Nu, de actiegroep die sinds 2016 op de barricaden klimt tegen de winning van gas in het nabijgelegen veld Vries-10.
Hij kan zich de dag dat de NAM de plannen kwam uitleggen in de wijk nog helder voor de geest halen. Ter plekke blijkt slechts plek voor zo’n veertig mensen, terwijl honderden wijkbewoners voor de deur staan. Oplossing: korte sessies van een half uur. ,,Maar binnen steekt een medewerker, duidelijk een techneut, een betoog af waarin hij eerst een kwartier uitweidt over de geschiedenis van de NAM.”
Eerland zucht eens diep. ,,Tot op een gegeven moment iemand zijn hand opstak en zei dat er maar twee vragen leven onder de inwoners: of er bevingen komen en zo ja, of eventuele schade wordt vergoed.”
Verscheidene malen zat hij met een delegatie van de NAM om tafel. ,,Stel een technische vraag en ze kijken je meewarig aan alsof je dom bent. Ze hebben hun modellen en dominante zienswijze naar buiten toe, maar ze kunnen niet met inspraak omgaan, ook al proberen voorlichters het allemaal te redden.”
Een gebrek aan empathie, kortom.
,,Dat zit gewoon niet in het bedrijf.”
‘Last te lang alleen bij de NAM neergelegd’
Toch vindt Herman de Jongh, hoogleraar Economische geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), dat de last van de aardbevingsschade te lang alleen bij de NAM is neergelegd. „Aardbevingen zijn te lang door de NAM ontkend. En ja, er is geen gevoel getoond voor mensen met schade en angsten. Maar bij de NAM werken geen psychologen. Daar heb je ook overheid voor nodig. Die heeft zich in mijn ogen te lang afzijdig gehouden.”
Tijd heelt wonden. „Zelfs grote misstappen van bedrijven.” Neemt niet weg dat het instituut NAM afbrokkelt, zegt hij. „Het paradepaardje wordt een oud werkpaard.”
Jelle van der Knoop van de Groninger Bodem Beweging onderstreept die woorden. ,,Ik ben intussen wel wat genuanceerder gaan kijken naar de rol van de NAM. In het begin waren ze voor ons de grote vijand. Nu kijk ik ook anders naar de rol van het Rijk. Die is te lang afzijdig geweest en heeft veel overgelaten aan de NAM.”
‘Wat God niet weet, weet Meent’
Over niet al te lange tijd draait de NAM de sleutel definitief rond aan de Schepersmaat. Een einde van een tijdperk. En dan? Het is aan de aandeelhouders Shell en Exxonmobil om het lot van de NAM te bepalen.
Shell Nederland-directeur Marjan van Loon zei nog niet zo lang geleden dat Shell geen charitatieve instelling is. In de zin van: als de NAM niet rendeert, moet er iets mee gebeuren. Niemand die nog weet waar de NAM, volgens de huidige directeur Johan Atema in essentie een Drents bedrijf, naartoe verhuist.
Eén iemand had het misschien wel geweten.
Het schijnt een gevleugelde uitspraak te zijn geweest onder collega’s van de pedagogische academie De Eekhorst in Assen, waar Meent van der Sluis z’n carrière begon als aardrijkskundeleraar.
