Wat kan muziek betekenen voor de landbouwdiscussie of de aardbevingsproblematiek? Karolien Dons onderzoekt het

Onlangs verbleef een groep masterstudenten van het Prins Claus Conservatorium een week lang op Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Voor een onderwijsproject spraken ze daar met personeel, familie van overlevenden van de Tweede Wereldoorlog en bezoekers. ,,Op basis van die gesprekken maakten ze composities met beeld erbij”, vertelt Karolien Dons, die de studenten volgde.

Hun ‘artistieke respons’ werd gedeeld met medewerkers en vrijwilligers van het herinneringscentrum. ,,Daarna ontstond een gesprek en dat is een opbrengst van zo’n project”, zegt Dons. ,,In Westerbork zoekt men naar nieuwe manieren om het verhaal van het kamp te delen en te herinneren. Hoe hou je het gesprek op gang? Hoe gaan we om met meerstemmigheid in de maatschappij? Of thema’s als polarisatie?”

Inmiddels is Dons met het herinneringscentrum in gesprek over een vervolgonderzoek. Hoe kan de Hanzehogeschool Groningen samenwerken met het herinneringscentrum bij het ontwikkelen van nieuwe vormen van herdenken, nieuwe rituelen van herinneren? ,,Dat is een vraag die ons kenniscentrum dan oppakt.”

Dons (38) werd in november geïnstalleerd als lector (zo heten hoogleraren aan hogescholen) bij het kenniscentrum Kunst & Samenleving van de Hanzehogeschool. Haar lectoraat heeft als thema ‘Music in Context’ meegekregen. Grof gezegd komt dat erop neer dat Dons zich met haar team richt op (beroeps)praktijken voor musici binnen maar vooral buiten de reguliere concertpraktijk.

Westerbork is maar één voorbeeld. De rol die musici kunnen spelen in de zorg is een ander. Dat deel van het onderzoek is een voortzetting van het werk dat Dons’ voorganger, Rineke Smilde, in haar lectoraat begon. ,,Er is zoveel vraag naar en het veld is zo in beweging dat we besloten hebben daarmee door te gaan.”

Dons was als onderzoeker in Smilde’s lectoraat 10 jaar geleden betrokken bij een project waarbij werd onderzocht wat muziek kan betekenen voor dementerende ouderen. ,,Dat soort projecten deden we met cultuur- en onderzoeksubsidies. Inmiddels is het gesprek met de zorgverzekeraars gestart over financiering. Dat is echt een mijlpaal.”

Bij haar installatie in november presenteerde Dons drie zorggerelateerde onderzoeksthema’s: ‘Muziek bij ziekte, herstel en levenseinde’, ‘Muziek bij (opleiding van) zorgprofessionals’ en ‘Ethiek van muziek in zorg’. ,,De zorgverzekeraars zien dat er een zorginfarct aankomt: de zorg zoals we die nu hebben is niet langer te betalen. Ze zijn op zoek naar alternatieven, waarbij ook gekeken wordt naar niet-medische interventies of vormen van zorgzaamheid, zoals muziek.”

De kern van Dons’ lectoraat is: onderzoeken wat muziek kan betekenen in omgevingen waarin muziek niet vanzelfsprekend is. ,,We weten heel veel over concertzalen en festivalpodia. Dat gaat prima. Er is meer winst te halen daarbuiten.”

In het onderzoeksproject Sound Soils wordt bijvoorbeeld onderzocht hoe muziek in landelijk Noord-Nederland functioneert. ,,In de rurale regio’s spelen vraagstukken als bevolkingskrimp, aardbevingsproblematiek en de landbouwtransitie. We zijn nu aan het inventariseren wat daar op muziekgebied gebeurt.”

In de kunst ligt de focus vaak op stedelijke omgevingen, ook in het Noorden. ,,In de steden zijn veel podia en daar zitten de ensembles. Maar ook daarbuiten gebeurt veel: koren, hafabra, orgels. En heel veel kamermuziek, ook in vergelijking met andere delen van Nederland en Europa. Maar professionele musici kunnen naast het geven van reguliere concerten nog zoveel meer betekenen, juist met, en op maat van, inwoners en lokale omgeving.”

Natuurlijk, er zijn veel locatietheaterproducties zoals Zummerbühne, Het Pauperparadijs en muziekproducties op locatie. ,,Dat is heel kenmerkend voor deze regio. In Friesland doet Arnaud Oosterbaan veel moois op dit gebied.” De wadopera Peter Grimes,Suor Angelica in Gorredijk, en dan heb je ook nog de vele openluchtspelen in het Noorden. ,,Dat nemen we allemaal mee in onze verkenning.”

,,Ik sprak een keer met een collega over Groeningen, al die natuurgebieden die als eerste onder water komen te staan als het water stijgt. Hoe gaan we dat landschap opnieuw inrichten? De landbouw die er nu plaatsvindt kan dan niet meer. Je zult bij wijze van spreken van koeien naar waterbuffels moeten. Of naar meer waterrijke gewassen. Hoe kun je die omslag voor elkaar krijgen?”

,,Muziek kan zowel helpen rouwen en verlies accepteren, alsook de toekomst en verlangens verbeelden. Hoe gaan we dan leven met elkaar? Muziek kan bijvoorbeeld een rol spelen in het bij elkaar brengen van mensen. De harmonierepetitie of andere plekken waar muziek wordt gemaakt, kunnen een ingang zijn om met elkaar in gesprek te komen.”

,,Muziek speelt een belangrijke rol in vele levens en is een makkelijke ingang om contact te maken en vertrouwen te creëren, om met elkaar samen te komen. Het is een rechtstreeks kanaal naar wat wij voelen en wat wij belangrijk vinden. Het haalt je uit je hoofd. Muziek is iets dat we in onze samenleving kunnen inzetten. Een beetje kleien naar wat we nu nodig hebben.”

,,Dat weet ik niet. Dat gaan we onderzoeken. De makers die hier in de regio rondlopen en daar ideeën bij hebben, wil ik graag ondersteunen. Muziek is een uitdrukkingsvorm waar we allemaal wat mee kunnen. Musici zijn verbinders, maar ze verbeelden vooral de meerstemmigheid. Links, rechts, zwart en wit, los van je achtergrond of plek op de wereld – muziek opent stemmen van eender welke afkomst.”

Dons realiseert zich dat het misschien wat vaag klinkt. Hoe dit alles concreet vorm gaat krijgen, ligt evenwel in de toekomst. Haar onderzoek is net begonnen. ,,Toen we ruim 15 jaar geleden begonnen met het onderzoeken van muziek en dementie konden we niet bevroeden dat er in de jaren daarna talloze projecten ontstonden waarin muziek in een zorgomgeving werd ingezet.”

Een paar voorbeelden: muziek als middel bij pijnbestrijding, muziek als preventiemiddel met bewezen gezondheidseffecten, muziek om eenzaamheid te bestrijden, muziek als ondersteuning van ziekenhuispatiënten en zorgverleners. Met als concreet resultaat dat zorgverzekeraars de potentie ervan zien. En op verschillende plekken worden musici inmiddels specifiek opgeleid voor werken in de zorg.

Dergelijke nieuwe muziekpraktijken kunnen ook in landelijke contexten ontstaan. ,,Dat kunnen bepaalde producties zijn, zoals Arnaud Oosterbaan die ontwikkelt, maar het kan ook een andere manier van werken zijn. Een van onze onderzoekers, Setareh Nafisi, heeft in het verleden twee projecten in Zeerijp gedaan. Ze gaat nu met lokale inwoners een koorwerk maken voor de Waddenzee.”

,,Ja, bijvoorbeeld. Setarehs eerste project was acht jaar geleden. Ze is nu zo langdurig met Zeerijp verbonden dat ze daar bijna artist-in-residence is. Dat is interessant als model voor de toekomst. Kunnen we een model ontwikkelen waarbij een dorp of een gebied een musicus aanstelt, die samen met bewoners nadenkt over wat belangrijk is en samen met hen nieuwe vormen van muziek ontwikkelt?”

De rol van muziek in de zorg en in landelijke gebieden vormen de twee speerpunten van Dons’ lectoraat. ,,Daar kiezen we nu voor. Het gaat vooral over leefbaarheid en het horen van stemmen die nu niet gehoord worden. Maar het kan ook veranderen. Het onderzoek naar muziek in rurale omgevingen zit nog in de verkenningsfase. Er moet wel voldoende draagkracht zijn.”