De politie maakt zich maandag klaar om in te grijpen tegen demonstranten die zich verzameld hebben buiten het hotel waar de hoge functionaris van de grensbewaking, Gregory Bovino, vermoedelijk verblijft, in Maple Grove, een voorstad van Minneapolis, Minnesota, Bovino zal naar verwachting Minnesota verlaten nadat Alex Pretti de tweede persoon was die deze maand door federale agenten in Minneapolis werd gedood. Foto: EPA / CRAIG LASSIG
De NAVO én de Verenigde Naties liggen zwaar onder vuur, vanuit de VS. Schrijver en journalist Geert Mak ziet het geschokt gebeuren. ,,Het zijn gevaarlijke tijden, met een krankzinnige keizer die de wereld domineert.”
Als een atlantist iemand is die vindt dat Europa blindelings de kaart van de VS moet trekken, dan is Geert Mak (1946) er geen. Zijn fascinatie voor beide kanten van de oceaan is echter uniek, als Amerikakenner en internationaal gevierd chroniqueur van de Europese geschiedenis sinds 1900.
Wisselwachter belicht de politieke geschiedenis van Europa en Amerika tijdens de jaren 30 en 40.
In zijn recentste boek Wisselwachter (2025) vertelt hij hoe de unieke verstandhouding tussen Franklin D. Roosevelt en Winston Churchill de basis legde voor de wereldorde na de Tweede Wereldoorlog. De schrijver, die lang in Friesland woonde en vooral bekend werd met zijn boek Hoe God verdween uit Jorwerd, is van nature geen zwartkijker, maar het is niet de vrolijkste versie Mak die we in Amsterdam spreken, de week van de hoogspanning in Davos.
We leken daar even zeer dicht bij de definitieve implosie van de internationale rechtsorde.
,,Dat is al een poos bezig. Als ik denk aan het bezoek van Volodymyr Zelensky aan het Witte Huis waar hij zo geschoffeerd werd, of aan de agressieve toespraak van J.D. Vance op de Veiligheidsconferentie in München: die momenten wezen ook al op een verraad aan Europa, en zelfs op echte haat. De boodschap was niet: Europeanen, hou voortaan je eigen broek op, je kunt niet aan mensen in Wisconsin vragen om eindeloos te blijven betalen voor jullie bescherming. Dát zou ik begrijpelijk gevonden hebben. Maar je zag toen al regelrechte Europahaat. Dus verraste die egocentrische Trumpshow in Davos me niet meer.”
,,Zeker niet na Trumps brief aan de Noorse premier, waarin hij als reden voor zijn gebetenheid op Groenland gaf dat hij de Nobelprijs niet had gekregen. Dat bewees dat we te maken hebben met een mad king, een krankzinnige keizer. Er is geen enkele logische of strategische reden om Groenland in te nemen. Enkel en alleen zijn ego, zijn drang naar show, naar iets dat altijd zichtbaar op de kaart zal tonen hoe machtig híj wel was.”
Speeches vol leugens, eigenwaan en aanvallen op anderen zijn Trumps handelsmerk, maar al die leiders in Davos ondergingen dat grotendeels zwijgend?
,,Ze weten niet hoe te reageren op Trumps flitsende showpolitiek. Die botst in alles met het taaie Europese systeem dat gebaseerd is op juridische regels, overleg en compromissen. Trump publiceerde een met AI gefabriekt tafereel van de Europese leiders die in het Oval Office eerbiedig naar hem luisteren terwijl hij op een grote landkaart Groenland, Canada en Venezuela al Amerikaans heeft ingekleurd. Hoe reageer je op zoiets?”
,,Een deel van het antwoord is zelf óók wat meer show te verkopen. Als Trump Groenland bedreigt, vlieg dan binnen de week met alle Europese regeringsleiders naar Nuuk en hou daar een conferentie. Wees aanwezig. Stuur niet één vliegtuig, stuur er tien. Zorg voor plaatjes. Trumps show moet een tegenshow krijgen. Hij voert een permanente aandachtsoorlog op maat van TikTok. Dat monopolie op aandacht moeten wij als Europeanen af en toe even doorbreken. Terwijl we rustig, snel en stevig onze eigen strategie op het getouw zetten.”
Trump voert een permanente aandachtsoorlog op de maat van TikTok
Enkele uren later bond Trump wel opeens spectaculair in.
,,‘Taco’ noemen de Amerikanen dat, ‘Trump always chickens out’. Tot het gaatje gaan bij onderhandelingen, en je dan weer terugtrekken: dat deed hij ook als zakenman. Die tactiek was lang niet altijd succesvol, hij is zes keer failliet gegaan. Maar nu hij president is, dreigt hij wel de halve wereld in zijn faillissement mee te trekken. Ook Amerikaanse commentatoren zijn verbaasd: hij leek deze keer zo resoluut, maar na een gesprek met zijn vaste therapeut Mark Rutte is de kou toch weer wat uit de lucht. Voor even, want Trump is echt extreem verslaafd aan aandacht. Ook die Vredesraad over Palestina weer, hoe die wordt opgezet: hij is de oppergod die een lid kan uitnodigen of er weer uit kan gooien, je kunt je ook inkopen: het oogt als de raad van bestuur van een enorm vastgoedproject – wat Gaza voor hem ook is.”
Wat deed hem inbinden?
,,Ik denk vooral de financiële markten. Daarvoor is hij hypergevoelig. Dat zag je ook bij zijn tarieven vorig jaar. Trump blies wekenlang hoog van de toren, maar toen de markten negatief reageerden, bond hij razendsnel in. Verder mag je de rol van het leger niet onderschatten. Een voormalige professor aan de militaire academie beschreef in The Atlantic (een Amerikaans invloedrijk literair-cultureel tijdschrift, red.) hoe volslagen ondenkbaar het is voor Amerikaanse militairen om een ander NAVOland aan te vallen. Het strijdt met alles waar ze al tientallen jaren op getraind zijn. Ze hebben de grootste moeite met een wereld in spiegelbeeld waarin de Russen je vrienden zijn en je op Denen moet schieten. Ik vermoed dat Trump erop is gewezen dat zijn militaire apparaat dit niet zou pikken. Dat woog volgens mij harder door dan wat de Europese leiders hebben gezegd. Of dan de publieke opinie in de VS.”
De Amerikanen hebben binnenlands immers al genoeg aan hun hoofd.
,,Inderdaad. Al vind ik dat ze zich over het algemeen gedragen als de bekende kikkers in een pot water die langzaam tot het kookpunt verhit worden. Er is verzet, er zijn protesten, maar al met al blijven de reacties nog steeds lauw. Zelfs bij leidende Democraten. Gelukkig zijn er uitzonderingen. De speech van Tim Walz, de gouverneur van Minnesota, na het doodschieten van Renee Good, was uitzonderlijk.”
Een demonstrant in Maple Grove, een voorstad van Minneapolis, Minnesota eerder deze week.
Foto: EPA / Craig Lassig
De quasi-bezetting van Minneapolis door ICE houdt Amerikanen meer bezig dan Groenland, de NAVO en Europa.
,,Minneapolis is van schokkend belang. Fascisme is een geleidelijk proces. Veel landen doen er jaren over, maar in de VS gaat het razendsnel. Het begint met een groep zeer ontevreden mensen die zich mobiliseert, en langzamerhand bezit neemt van een gevestigde machtspartij. Dan is er de fase waarin ze staatsmacht krijgen, en proberen de staat over te nemen – waar het Trump-regime nu mee bezig is. Binnenlands vrees ik dat het point of no return in zicht komt, het moment dat de dictator een persoonlijke legermacht ter beschikking krijgt. Met de National Guard vlotte dat niet zo goed, maar nu gebruikt Trump de immigratiepolitie als zijn Sturmabteilung. Volgens het recept van Mussolini: grote chaos creëren zodat je een alibi krijgt om een noodtoestand af te kondigen.”
,,Tot voor kort geloofde ik niet dat hij zou proberen de tussentijdse verkiezingen te verhinderen. Zelfs Roosevelt heeft in het midden van de Tweede Wereldoorlog de verkiezingen altijd laten doorgaan. Maar ik acht Trump nu echt in staat tot alles. Een Amerikaanse president is altijd een getemde zonnekoning geweest. De absolute leider was gebonden door de verkiezingen en door instituten zoals het Congres en het Hooggerechtshof, maar die structuren waren lang niet zo stevig als in België of Nederland. Meer dan een eeuw geleden voorspelde Ted Roosevelt al dat de almacht van een Amerikaanse president op de keper beschouwd gevaarlijk is.”
,,Toen ik Wisselwachter schreef, over de regeerperiode van Franklin Roosevelt, realiseerde ik me gaandeweg dat ik de beginfase beschreef van een stuk geschiedenis dat nu abrupt ten einde loopt. Want Roosevelt en de zijnen hielden in de jaren 30 en tijdens de Tweede Wereldoorlog de democratie overeind tegenover het opkomende fascisme en ze zetten vanaf 1943 een vreedzame wereldorde op – gebaseerd op instituten, regels en compromissen. Al wat nu wordt opgeblazen en vervangen door willekeur, machtspolitiek en nieuwe vormen van fascisme. Want dat is de kern van wat we nu, na bijna tachtig jaar relatieve vrede, meemaken.”
Woodrow Wilson en Roosevelt zaten achter de Volkenbond en later de Verenigde Naties. Wat doet het u te zien dat een president van de VS nu de VN zo ondermijnt met zijn Vredesraad?
,,Ik ben geschokt. De VN hadden allang gereorganiseerd moeten worden. De Veiligheidsraad is nog helemaal gebouwd op de wereld van de late jaren 40. Maar wat Trump doet, is de basis leggen voor een wereldkalifaat, onder zijn leiding. Gelukkig heeft hij voorlopig alleen rare figuren in de internationale marge bijeengeharkt. Maar je ziet wel weer wat een diepe verachting de Amerikaanse regering heeft voor het diplomatieke vak en voor het sluiten van echte vrede. Dat zijn altijd lastige en langdurige processen, daar heeft zijn regering geen zin in. Kijk naar Gaza, naar Venezuela. Het is een deal sluiten en wegrennen.”
,,De VN zijn zeker niet perfect, maar hebben een grote bijdrage geleverd aan de naoorlogse stabiliteit, en hun hulpinstellingen deden en doen ontzettend goed werk. Trump blaast dat gewoon op. Ik geloof nooit dat zijn Vredesraad iets zal voorstellen, maar hij haalt wel uit met de sloophamer en veroorzaakt wellicht onherstelbare schade.”
Waar is het historisch besef van de Amerikanen? Ze reageren nauwelijks.
,,Ik denk dat die onverschilligheid ermee te maken heeft dat de Amerikanen al in geen eeuwigheid een oorlog op eigen bodem hebben meegemaakt. Ze beseffen onvoldoende dat je dat tot elke prijs moet voorkomen. Dat was de kracht van de EU. De Fransen en de Duitsers hadden een eeuwige bloedpest aan elkaar, maar ze sprongen over hun eigen schaduw heen omdat ze allebei wisten hoe vreselijk oorlog was.”
,,Bovendien is de strategische aandacht in de VS sinds 2000 drastisch verschoven naar de Aziatische wereld. Ook voor progressieve Amerikanen is Oekraïne een sideshow, dat probleem moeten die Europeanen zelf oplossen. In Europa hebben we te lang gedacht dat we bloedbroeders tot de laatste snik zouden zijn. In het begin van de eeuw kochten alle Europese landen nog heel braaf de F-35, een vliegtuig waarvan ongeveer elk moertje moet worden vastgedraaid door een Amerikaanse ingenieur. We hebben ons compleet afhankelijk gemaakt van de grillen van Amerika. Pas nu is dat besef doorgedrongen. Alle grote Europese bedrijven werken nu als bezetenen om die touwen waarmee ze aan de VS hangen, te ontknopen.”
Trump eist dankbaarheid voor al wat de VS voor de NAVO heeft gedaan, en beweert dat Europa nooit iets heeft teruggedaan.
,,Dat is demagogie. De Amerikanen hebben ook altijd enorm belang gehad bij die club ultratrouwe bondgenoten in Europa. Hun militaire basissen, bedoeld om Europa te verdedigen in de Koude Oorlog, zijn ze de jongste decennia gaan gebruiken als uitvalsbasis richting Afrika en het Midden-Oosten. En de enige keer dat artikel 5 in werking is gezet, was na 9/11: Europa heeft de VS toen enthousiast geholpen. Het zijn altijd snoeren van wederzijdse samenwerking geweest. Die zijn geweven in goed vertrouwen, en opeens slaat alles om en dreig je met diezelfde snoeren geëxploiteerd en onderworpen te worden.”
Voor ons zou een implosie van die oude Amerikaan-Europese band een ramp zijn, maar voor hen toch ook? ,,Absoluut, en niet alleen economisch. Europa wordt nu met één enorme trap wakker geschopt. Dat doet pijn, maar Europeanen gaan wel aan het werk. Over een jaar of wat zullen we ook onze eigen vliegtuigen hebben, en wellicht net als Canada meer samenwerken met China. China is een nare dictatuur, maar wel de motor van de 21ste eeuw en zeer gesteld op een stabiele politiek. Wij en zij hebben dus heel wat om rond samen te werken. De VS raakt zo in snel tempo bondgenoten kwijt, klanten, producenten, financiers. Het zal gaandeweg een hoge prijs betalen. Pensioenfondsen zullen bijvoorbeeld niet langer in hun staatsobligaties investeren. Als Europa wil, kan het ook de VS flink beschadigen.”
Denkt u dat de publieke opinie in Europa bereid is de gevolgen te dragen van op te staan tegen Trump? ,,De Oost-Europeanen zijn klaarwakker: die zien wat er met Oekraïne kan gebeuren. Maar in landen als Italië en Spanje leeft nog maar weinig besef van de ernst van de situatie. Europa heeft al een flinke militaire macht, als we alles bundelen, maar het ontbreekt ons aan wat de Russen heel sterk hebben: veerkracht en uithoudingsvermogen. We hebben heel vredige gelukkige jaren gehad, generaties lang. De prijs is dat we moeten wennen aan tegenwind en slecht weer. En wij zijn democratieën: de kans bestaat dat ook de kiezers gaan rebelleren tegen bijvoorbeeld zware bezuinigingen. Zoals de Canadese premier Mark Carney heel terecht zegt: ‘We moeten alles op alles zetten om onze weerstand in de breedste zin van het woord te versterken. En dat vergt andere prioriteiten bij het investeren. Dat moeten we accepteren’.”
,,We praten wel over de big bazooka waarmee we alles kunnen wegblazen, maar die procedure is zeer omslachtig. Het duurt een jaar voor je die bazooka kunt laten knallen. Europa is totaal niet ingesteld op snelle geopolitieke conflicten. Met 27 kapiteins aan het roer komt het schip echt nergens. Om dit te overleven, moet onze hele structuur op de helling, om te beginnen met het vetorecht van iedere aparte lidstaat. Europa heeft een degelijk bureaucratisch juridisch systeem, maar het ontbeert slagvaardigheid. Als dat niet dringend verandert, zijn wij alsnog het haasje, zeker nu er tegelijkertijd een klimaatcrisis komt aanrollen.”
,,De EU hoeft zich zeker niet te bekommeren om de samenstelling van ieder product, maar het is absurd dat uitgerekend dingen zoals defensie nog altijd nationaal zijn geregeld. Want de EU is allang niet meer gerealiseerd in het ideaal, in de utopie. Het is vandaag een systeem om te overleven, een reddingsboot in zwaar weer. We kunnen ons dat eeuwige zoeken naar compromis niet meer permitteren.”
Premier van Italië Giorgia Meloni. Foto: EPA/GIUSEPPE LAMI
Kan deze acute crisis de animo daartoe doen toenemen? ,,Ik denk het wel. Neem nu Giorgia Meloni. Zij is zeer nationalistisch, opgegroeid in de traditie van het Italiaanse fascisme, maar ze is niet op haar achterhoofd gevallen. Je ziet dat ze in het veld leert en beseft hoe groot de belangen zijn. Zeker Italië heeft echt alle behoefte aan en belang bij Europa. Noren kunnen zeggen: wij gaan alleen. Zij hebben van alles voor zichzelf. Maar Italië is economisch alleen al van top tot teen verbonden met Europa, en dat beseft Meloni heel goed. Die is heel pragmatisch.”
De wereld is vandaag geen gezellig oord, zei de Duitse Bondskanselier Friedrich Merz in Davos. U bent 79. Had u gedacht een Europese leider nog ooit zo pessimistisch te zien? ,,Nee. Over wat er zich in de VS afspeelt, ben ik nog het minst verbaasd. Ik ben niet helderziend, maar al in 2010, bij mijn grote Amerikareis, was ik al erg onder de indruk van de twee grote onderliggende krachten in de Amerikaanse samenleving. Ten eerste the sky is the limit, een soort vooruitgangsconservatisme. Ten tweede het exceptionalisme: wij zijn het meest bijzondere land ter wereld, wij zijn door God gegeven en hebben daardoor recht op van alles. Een land met die grondideeën zou weleens een van de meest destabiliserende landen van de 21ste eeuw kunnen worden, dacht ik toen, maar ik kon me niet voorstellen dat dat snel zou gaan gebeuren. Vijftien jaar later zitten we er middenin.”
Kunnen wij in Europa nog dromen of klampen we ons vast aan de mast midden in de storm?
,,Je kunt dit alleen maar overleven door jezelf te ontwikkelen. Daarom is die toespraak van de Canadese premier Carney zo inspirerend. Hij moedigt iedereen aan zijn eigen prioriteiten te ontwikkelen, en heel snel. Zodra Trump begon over Canada annexeren, reageerde hij zeer rustig, maar begon hij achter de schermen als een gek maatregelen te nemen.”
,,Onze weerbaarheid zit hem in veel meer dan alleen maar militaire weerbaarheid. Ze gaat ook over de technische sferen, op allerlei terreinen en in nieuwe samenwerkingsverbanden. Canada ging heel snel met de Chinezen in zee. En die snelle reactie heeft bij Canadezen ook een soort morele mentale weerbaarheid gecreëerd, een ‘wij laten ons niet kisten’.”
Europa is Canada niet.
,,We hebben inderdaad geen leiders met uitstraling. Zij zijn het product van een cultuur rond juridische afspraken en compromissen. Ursula von der Leyen doet haar best, maar ze mist het charisma om mensen te binden en te mobiliseren. Macron heeft het voor een deel, maar is weer veel te academisch. Ik denk wel dat dit soort leiders zal opstaan.”
Kan dat? In een regio met zoveel verschillende culturen en talen?
,,Een probleem is dat Europa een grondige hekel heeft aan charismatische leiders. Ik moet bekennen dat toen voormalig premier van België Herman Van Rompuy werd aangesteld als voorzitter van de Europese Raad, ik erg boos was. Van Rompuy ontpopte zich nochtans tot een voortreffelijke leider. Maar het blijft een typisch Europese keuze: een onopvallende figuur uit een klein land, waarmee de andere leiders verder geen ruzie konden krijgen.”
,,Soms heeft iemand per ongeluk uitstraling, zoals voormalig voorzitter van de Europese Commissie Jacques Delors. Of Angela Merkel. Ze heeft fouten gemaakt, maar op een bepaald moment had ze een Europees charisma. Een Duitse mevrouw die sober bleef, geen rare kapsones had, waarin we op een gekke manier in heel Europa wel vertrouwen hadden. Zulke figuren kunnen zo weer opstaan. Maar dan graag mensen die wat meer opvallen in het politieke theater. Churchill en Roosevelt waren geknipt om het vrije Westen door de oorlog te helpen, omdat ze een beetje een show konden opzetten. Dat zouden we nu ook kunnen gebruiken.”
Hoe optimistisch of pessimistisch kijkt u naar de toekomst? ,,Vol van zorgen, omdat de meest bepalende figuur voor die toekomst zo grillig en onvoorspelbaar is, en zelfs niet goed bij zijn hoofd. We varen door gevaarlijke wateren.”
In het kort
Geert Ludzer Mak (Vlaardingen, 4 december 1946) is een Nederlandse journalist en non-fictieschrijver. Mak groeide op in Leeuwarden en Hurdegaryp en doorliep in Leeuwarden het Gereformeerd Gymnasium. Hij studeerde rechten en sociologie. Tot tweemaal toe werd Mak gekozen tot Historicus van het Jaar.
Zijn laatste boek Wisselwachter is in april 2025 verschenen, het belicht de politieke geschiedenis van Europa en Amerika tijdens de jaren 30 en 40. Het 624 pagina’s tellende epos richt zich op Harry Hopkins, de rechterhand van Franklin Delano Roosevelt, president van de Verenigde Staten van 1933 tot 1945, en schetst een intiem beeld van de machtscoulissen en de strijd voor democratie.
Een agent gooit een traangasgranaat in de lucht bij protesten na de dood van Alex Pretti in Minneapolis. Foto: AFP
