Dit is het afval van één borstoperatie. Maria Koijck maakt kunstwerk van injectenaalden, schorten, handschoenen en honderden plastic zakjes. 'Kan dit niet anders?'

Het zakje is driehoekig, hemelsblauw en gevuld met vloeibare massa. Beeldend kunstenaar Maria Koijck (1965) weegt het op haar hand. ,,Dit was hem’’, zegt ze. ,,Mijn kunsttiet. Best zwaar hoor. Een pond.’’

Twee jaar geleden hoorde ze dat ze borstkanker had. Haar linkerborst werd afgezet, maar werd vorig jaar november gereconstrueerd. Chirurgen van het UMCG haalden het blauwe zakje uit haar lichaam tijdens een tien uur durende operatie. De prothese verdween in de vuilniszak, net als al het andere gebruikte operatiemateriaal. Dit keer echter niet om vernietigd te worden, zoals anders, maar om aan de vrouw op de operatietafel te geven. Die patiënte, Maria Koijck dus, had gevraagd of zij al het afval dat bij deze ingreep werd gebruikt mocht gebruiken voor een kunstwerk.

Dat kunstwerk is nu te zien op het filmpje getiteld Dit is het afval van één operatie dat ze samen met haar dochter Eva Glasbeek heeft gemaakt. Als statement tegen de wegwerpwereld. Koijck maakt kunst van afval sinds ze op een Afrikaans strand in een zee van plastic belandde, vervaardigde een levensgrote drijvende zwaan van petflessen, en tegenwoordig bevolken haar met plastic afval gevulde dieren de hele wereld. Die dieren houdt ze voorlopig even voor gezien. ,,Dat werd te veel een trucje.’’

Dat het leven zelf wat gemene trucs in petto kan hebben, ervoer ze in 2018, toen bij haar borstkanker werd geconstateerd. De ingrepen die volgden zouden leiden tot een nieuwe impuls in haar strijd tegen dat wat de mensheid zoal wegsmijt.

,,Na mijn eerste operatie, in 2019, werd het verband om mijn borst weggeknipt met een schaar. Na afloop zag ik die schaar in de naaldencontainer liggen. Omdat het een wegwerpschaar was. Toen dacht ik: die roestvrijstalen schaar is in Japan gemaakt, wordt daar verpakt in een doos, gaat in met folie omwikkelde pallets op een containerschip, en als hij niet in de zee belandt, omdat containerschepen vaker hun landing verliezen, komt-ie in Rotterdam aan. Dan gaat de schaar in een vrachtwagen naar het UMCG, waar hij mijn verband doorknipt. Daarna verdwijnt hij in een gele emmer voor scherpe dingen, de naaldencontainer, en dan gaat de schaar weer in een andere vrachtwagen naar een plek in Nederland waar medisch afval wordt verbrand. Die schaar verdwijnt gewoon, wordt niet gerecycled, verdwijnt uit de kringloop.’’

Vooroverleunend: ,,Na één knip in mijn verband.’’

Waarna ze het UMCG benaderde. Of ze na afloop van haar borstreconstructie al het operatieafval mee naar huis mocht nemen? Jazeker mocht dat. Het Stad-Groninger ziekenhuis was ook wel benieuwd naar het resultaat.

En zo gebeurde het dat Maria Koijck op een mooie avond in november 2020 uit een tien uur durende kunstmatige sluimer werd gewekt met de woorden: ,,Mevrouw Koijck! Mevrouw Koijck! We hebben zes vuilniszakken met afval naar uw kamer gebracht hoor.’’

Operatieschorten. Bebloede handschoenen. Scharen. Verband. Pincetten. Het beademingsbuisje. Injectienaalden. En alle plastic hoezen waarin het operatiemateriaal werd verpakt; alles eenmalig gebruikt. ,,Ik voelde me net een hoarder toen ik het achterin mijn bus laadde en mee naar huis nam.’’

Koijck ging naar de theaterzaal van Martiniplaza in Groningen, rangschikte alles in een uitdijende cirkel rondom een vierkant en ging er als Leonardo da Vinci’s Mens van Vitruvius middenin liggen. Da Vinci wilde met zijn beroemde tekening, die de mens in het centrum van het heelal zet, de verhoudingen van het lichaam zichtbaar maken. Koijck wil ook verhoudingen tussen mens en omgeving zichtbaar maken; maar dan in brede zin. De film eindigt met de zin ‘Kan het ook anders?’

,,Ik snap dat alles gesteriliseerd moet worden”’, zegt Koijck. ,,Ik snap dat dat nodig is. Maar zoveel afval voor een operatie? Waarom moet die schaar in Japan gemaakt worden? En waarom kan hij niet weer in Nederland worden gesteriliseerd, zodat hij nog een aantal keren mee kan? En hallo, leveranciers, kunnen jullie dit misschien anders verpakken? Want ik vind dat het bedrijfsleven verantwoordelijkheid moet nemen voor de vergroening van de wereld. Burgers willen wel, maar zolang de wegwerpproducten nog zo goedkoop worden aangeboden, blijft het vechten tegen de bierkaai.’’

Vergroening van de operatiekamer; het is onderwerp van gesprek op medische congressen. De ‘snijdende’ wetenschappers en beroepsverenigingen startten vorig jaar het Landelijk Netwerk Groene OK om ervoor te zorgen dat ziekenhuizen milieubewuster beleid gaan maken. Het UMCG werkt daar aan: zo zijn de vaten voor de afvoer van specifiek ziekenhuis afval inmiddels vervaardigd uit uit gerecycled materiaal. De zorg is wereldwijd verantwoordelijk voor zo’n 7 procent CO2-uitstoot. Ziekenhuizen moeten in 2030, net als de andere sectoren, de helft minder gaan produceren. Jeroen Meijerink, hoogleraar innovatieve chirurgie bij het Raboudumc, stelt in het vakblad Medisch Specialist dat chirurgen in hun materiaalkeuze een afweging kunnen maken of voor single-patiënt use of re-usable instrumenten; het hechten van een wond, bijvoorbeeld, kan met hechtdraad, of een wegwerpnietmachine. Het eerste kost meer tijd, het tweede is slecht voor het milieu. Maar de hechtdraad is ook nog eens goedkoper, en wat is vijf minuten extra op een operatie die tien uur duurt?

Confronterend vond Koijck het, deze afvalberg. Emotionerend ook. Want het toont immers aan door hoeveel mensen er met grote toewijding aan haar operatie is gewerkt. Wat haar het meest ontroerde waren de bekertjes karnemelk met de rietjes er nog in, gedronken door mannen en vrouwen die urenlang aan de reconstructie van haar lichaam werkten. Maar het waren wel plastic bekertjes. Net als de vele plastic medicijnbekertjes die ze in het ziekenhuis kreeg voorgezet, en die na een slok de afvalbak in gingen.

Met Maria Koijck gaat het inmiddels goed, dank u. ,,Ik kreeg een prachtige nieuwe borst die niet van mijn andere te onderscheiden is. Ik zal het UMCG, mijn doktoren en verpleegkundigen daar tot in lengte van jaren dankbaar voor zijn. Maar ik blijf bij mijn vraag: Staat deze hoeveelheid afval in verhouding en kan het ook anders?’’