Zoutwinning onder de Waddenzee wordt uitgebreid: omgeving vreest ‘Groningse toestanden’. Dit speelt er

In het verleden werd er onder land zout gewonnen in Noordwest-Friesland. Dat leidde tot onverwachte bodemdaling. Het winnen van zout onder land is gestopt en sinds 2020 verplaatst naar vier putten onder de Waddenzee. Frisia wint het zout op een diepte tussen 2500 en 3000 meter vanaf het land.

Het kabinet heeft twee jaar geleden vastgelegd geen nieuwe mijnbouw meer toe te staan onder de Waddenzee, een Unesco werelderfgoed. Sinds 1 mei 2024 worden nieuwe aanvragen niet meer in behandeling genomen.

Frisia zag dat aankomen en vroeg voor die datum nog snel een vergunning aan voor uitbreiding van de zoutwinning. In plaats van de vergunde 32 miljard kilo zout, wil Frisia tot 2052 45,5 miljard kilo zout uit de diepe ondergrond halen. Tegen die tijd mag de bodem in het diepste punt van de kom dan niet maximaal 103 centimeter, maar 167 centimeter dalen. Dit kan omdat andere delfstoffenwinning is gestopt.

Ook de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) heeft trouwens toen nog snel een wijzigingsaanvraag ingediend voor de gaswinning vanaf Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen.

Dit is niet zomaar zout, maar heel zuiver keukenzout. Een hoge ambtenaar van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat zei ruim twee maanden geleden in Harlingen nog dat Nederland dit zout enorm hard nodig heeft voor onze chemische industrie. Het zou ook heel geschikt zijn voor de fabricatie van medicijnen. Naast Harlingen zijn bij Veendam en in Twente nog twee locaties waar dit hoogwaardige zout te vinden is en gewonnen wordt.

Voor Groningse toestanden. Ze zijn bang voor bodemdaling met alle gevolgen voor woningen en dijken van dien. Natuurorganisaties vrezen dat wadplaten tussen Harlingen en Terschelling verdwijnen. Voor vogels is er dan minder te eten en ook de dynamiek van het wad kan erdoor veranderen.

Dat klopt, als er onverwachte effecten plaats vinden, dan moet de zoutwinning stoppen. Volgens dit principe is gaswinning nabij Ameland in de zomer van 2025 uit voorzorg stopgezet. Dit alles wordt getoetst door onafhankelijke instanties als Staatstoezicht op de Mijnen en TNO (Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek).

Experts verwachten nauwelijks schade. Aardbevingen zijn niet te verwachten, omdat zoutwinning heel anders werkt dan gaswinning. „Scheefzetting en scheuren in huizen is het ultimo dat kan gebeuren”, zei de hoge ambtenaar eind maart. „De kans op schade is hier ontzettend klein. Maar niet nul.”

In het ontwerpbesluit actualisatie winningsplan Havenmond stelt staatssecretaris Jo-Annes de Bat (Klimaat en Groene Groei) in zijn eindbeoordeling onomwonden dat de veiligheid van omwonenden niet in het geding is. En dat de schade die zou kunnen ontstaan door een eventuele bodemtrilling verwaarloosbaar is.

Toch is een kritische houding op zijn plaats. Er is pas 3,5 miljard kilo zout gewonnen en bij de zoutwinning onder land in het gebied trad er onverwachte bodemdaling op als na-ijleffect.

De Stichting Bescherming Historisch Harlingen denkt bij wijze van proef officieel al zeven jaar met Frisia Zout (sinds 2000 in bezit van de Duitse K+S Group), de gemeente, de provincie en Wetterskip Fryslân mee om de zoutwinning veilig en verantwoord te laten verlopen. De stichting is onder meer bezorgd over de meer dan vijfhonderd monumenten in de stad.

De leden van de stichting stellen tien jaar de koninklijke weg van overleg en dialoog te hebben bewandeld. Ze zijn onthutst over de inhoud van de vorige week voorlopig afgegeven vergunning. ‘Uiteindelijk wordt er niet geluisterd, de mammoettanker, die de rijksoverheid is, blijft stug dezelfde koers varen’.

Zo wordt de geaccepteerde grens van twee centimeter bodemdaling honderden meters richting de stad geschoven. Voor de Waddendijk wordt nu een daling van 4 of 5 centimeter voorzien. De stichting stelt verder dat het aanvullend meetnet dat in het historisch centrum is aangelegd wordt genegeerd. En dat over de voorgenomen omgekeerde bewijslast – zoals in Groningen gebeurt – de staatssecretaris niet rept. Gedupeerden lijken met een financieel kluitje in het riet gestuurd te worden, concludeert de stichting.

De provincie en Wetterskip Fryslân hebben eerder een negatief advies gegeven. Zij vrezen onherstelbare schade door het opschuiven van de geaccepteerde bodemdaling van enkele centimeters voorbij de zeedijk. De Friese overheden vinden dit ongewenst. De gemeente Harlingen vindt dit onaanvaardbaar. Ook de gemeente Waadhoeke en Terschelling zijn kritisch, vanwege de oplopende bodemdaling.

Harlingen vindt dat het tijd is dat Frisia een Omgevingsfonds instelt. Zodat het bedrijf niet alleen de lusten, maar ook de lasten van mijnbouw draagt. Wetterskip Fryslân pleit voor een maatschappelijke kosten-batenanalyse.

Volgens de Waddenvereniging kent de winning van nog meer zout onder de Waddenzee alleen maar verliezers. De belangenvereniging heeft een brandbrief gestuurd naar het VN Werelderfgoedcomité. Dat deed twee jaar geleden al een oproep om de zoutwinning onder de Waddenzee fors te verminderen of te stoppen.

Waarom is staatssecretaris Jo-Annes de Bat dan toch van zins een vergunning te verlenen?

Omdat de staatssecretaris zegt geen gronden te hebben om het winningsplan geheel of gedeeltelijk te weigeren: de veiligheid van omwonenden is niet in het geding en nadelige gevolgen voor de natuur of het milieu zijn er ook niet. Bodemdaling en zeespiegelstijging worden in de Waddenzee bijvoorbeeld nog gecompenseerd door zand dat meekomt uit de Noordzee.

Zeker. Dit alles doet heel erg denken aan de aanvraag van de NAM om vanaf Ternaard een nieuw gasveld aan te boren onder de Waddenzee. De bewindspersonen hadden geen wettelijke mogelijkheden deze aanvraag te weigeren. Na vele jaren soebatten kocht minister Sophie Hermans (Klimaat en Groene Groei) de door de NAM verworven rechten af met 163 miljoen euro.