Onderzoeker Gerjan Navis UMCG rekent af met vooroordelen: 'Leefstijlgeneeskunde als antwoord op de vraag: dokter, wat kan ik er zelf aan doen?'

De pot met dropjes in menig keuken en op menig kantoor is vol of leeg; nooit iets ertussenin. Dat komt, weet hoogleraar Gerjan Navis (65) uit Groningen, omdat er expres door-eet-drop van is gemaakt.

Zo is het ook met bier, daar is door-drink-bier van gemaakt. Hetzelfde geldt voor chips en fastfood. ,,Toen ik dat hoorde, dat er kennis en technologie achter zoiets ongezonds zit, dat het mensen hun werk is om ervoor te zorgen dat andere mensen dóór eten, toen zakte m’n broek af. We worden gemanipuleerd waar we bij staan, dit is de macht van het grote geld.’’

Ze zegt: ,,En we blijven maar zeggen dat de geïnformeerde burger een gezonde keuze maakt. Dat is volkomen bullshit. Een mythe.’’

Ze is nét met pensioen en ze is nét geridderd: hoogleraar en onderzoeker Gerjan Navis met als specialisatie nierziektes en ondertussen een vooraanstaand wetenschapper op het gebied van gezonde leefstijl en voeding.

Ze rekent af met vooroordelen en aannames.

Elk pondje gaat door het mondje? ,,Een derde van de suikerpatiënten is ondervoed, ze zijn moddervet, maar toch ondervoed. Onze kennis schiet daar tekort, we hebben een achterstand van 50 jaar.’’

Dan eet je toch groente en fruit? ,,Als je je hele leven in de hoek zit waar de klappen vallen, dan ben je er niet met groentesmoothies, daar los je niet het hele probleem mee op. Laagopgeleide mensen die gezond leven, hebben meer kans op diabetes dan hoogopgeleiden die ongezond leven.’’

Navis groeide op in Friesland, haar vader was huisarts, haar moeder onderwijzeres. Ze wilde veldbiologie studeren, maar toen ze uitgeloot werd, koos ze voor geneeskunde met als specialisatie nierziektes.

Ze is een internationaal gerespecteerde onderzoeker op het gebied van gezonde voeding en leefstijl, waarbij ze de verbinding tussen wetenschap en maatschappij zoekt. Daar kon ze niet omheen.

,,We weten allemaal wat gezond is, maar we gaan er tegelijkertijd van uit dat mensen met een nieraandoening voor wie strenge leefregels gelden, zich toch niet aan die zoutbeperkende regels houden. Heel ontmoedigend. Ik zag ook patiënten die het wél deden en dat het met hen veel beter ging.’’

Navis werd nauwelijks geloofd, maar breidde haar onderzoek uit én haalde haar gelijk door een groep diabetespatiënten uit Almelo te volgen. ,,De moeilijkste patiënten: oud, lager opgeleid, veel te zwaar. Iedereen zei dat het me nooit zou lukken hen een zoutbeperking op te leggen, omdat ze niet in deze patiënten geloofden.’’

Het lukte Navis wél.

Haar geheim? ,,Ik ben met deze mensen gaan zitten en heb gevraagd wat voor hen zou werken. Ze leverden verbetertips aan, die wij nooit hadden bedacht, bijvoorbeeld van een groot bord zuurkool naar een klein bord zuurkool. Het ging hier om uitgerangeerde fabrieksarbeiders, een categorie mensen naar wie niemand luistert.’’

Toen deze mensen erin slaagden hun leefgewoontes te veranderen, viel bij Navis het kwartje. ,,Toen realiseerde ik me dat de gezondheidszorg moet beginnen met het respecteren en serieus nemen van de patiënten, juist ook de minder mondige, de lager opgeleide. Om de kloof tussen hoog- en laagopgeleiden te dichten is het noodzakelijk om de laagopgeleide niet te veroordelen, hen niet de schuld te geven van hun ongezondheid.’’

Dat gezond eten alleen de oplossing is, wuift ze weg. ,,Dat is te gemakkelijk. Gezond eten is natuurlijk nooit weg, maar je lost er niet het hele probleem mee op. Bestaansonzekerheid is een groter gezondheidsrisico dan roken en ongezonde voeding.’’

Die economische gezondheidsverschillen zijn al 30 jaar onderwerp van gesprek en uit alle macht wordt er geld in gestoken om die verschillen aan te pakken. ,,Het is eenrichtingsverspilling, vind ik, iets wat we ons als gezondheidszorg niet kunnen veroorloven.’’

Ondanks haar pensionering blijft ze volop betrokken bij het verkondigen van haar boodschap. De mensen die erover gaan móeten wel naar haar luisteren, ze is immers hoogleraar én ridder, zegt ze.

Ze ziet niet alleen heil in het luisteren naar mensen die niet gewend zijn dat er naar ze geluisterd wordt, ze ziet ook oplossingen vanuit de samenleving komen. Zoals in de Veenkolonieën, waar een pot geld van 8 miljoen euro naartoe ging waarmee de bevolking zelf projecten mocht opzetten. ,,Het duurde even, maar nu is er een bonte mix van projecten op dorps- en wijkniveau, van een kringloopwinkel tot een inloophuis voor meisjes. Al die projecten dragen bij aan een gezondere, socialere omgeving en het mooie is: de zorgkosten in dat gebied dalen.’’

Natuurlijk, ze zou wensen dat er geen maaltijdbezorgers waren die op hun scooters en elektrische fietsen door de stad crossen. ,,Je denkt dat je baas bent over jezelf omdat je aan elke impuls gevolg kunt geven. Ik wil niet weten wat al die scooters bezorgen. Ik vrees fastfood.’’

Maar ze ziet graag de positieve kant van de medaille. ,,Sociale samenhang is de basis voor volksgezondheid.’’

Daarnaast zou ze graag zien dat de bevolking de kwijtgeraakte voedselvaardigheden terugvindt. ,,Bladzijde 1 tot en met 20 van de kookboeken van 100 jaar geleden, de lessen hygiëne en verzorging op de huishoudschool. Daarvoor in de plek is gemak gekomen en gemaksvoer.’’

Met voedselvaardigheden bedoelt ze dat mensen weten wat ze eten, dat ze een boodschappenlijstje maken, dat ze hun voedsel kopen op de markt, het op de juiste manier weten te bereiden en ten slotte onder de knie krijgen hoe ze restjes kunnen benutten.

Haar advies? Vermijd de supermarkt met z’n tig soorten mayonaises en toetjes. En etiketten lezen. ,,Dan weet je dat gezonde voeding niet duur is, maar dat naar de supermarkt gaan duur is, omdat je daar ten prooi valt van de marketingshit.’’

Van door-eet-drop en door-drink-bier.