Rechter in Groningen Jeroen van Bruggen: ‘We moeten leren dealen met gevaar vanuit de georganiseerde misdaad’

De zware beveiliging rond de rechtszaak had de nodige impact op hem en zijn directe collega’s, vertelt de rechter, die uit tactisch oogpunt niets mag zeggen over de aard van de maatregelen. ,,Bij ons waren die nog best beperkt. Maar alleen al de gedachte dat je beveiligd moet worden doet wat met je.”

De beveiliging van magistraten en advocaten is een van de onderwerpen die hij zaterdag bespreekt met de delegatie van de strafrechtketen uit Italië, die naar Groningen komt voor de Publieksacademie voor de Rechtspraak. De moorden op de Italiaanse magistraten Giovanni Falcone en Paolo Borsellino schokten in de jaren negentig de wereld. Hun strijd tegen de Siciliaanse maffia, met steun van moedige collega’s, veranderde het Italiaanse rechtssysteem voorgoed en legde de fundamenten voor de moderne aanpak van georganiseerde misdaad.

Afrekeningen in verband met een rechtszaak tegen kroongetuigen en journalisten zijn in Nederland vrij nieuw. Tijdens het Marengo-proces over de Mocro Maffia vielen doden rond kroongetuige Nabil B.: zijn broer (2018), zijn advocaat Derk Wiersum (2019) en zijn vertrouweling Peter R. de Vries (2021). ,,Dat waren we hier niet gewend”, zegt Van Bruggen.

„Ook al is beveiliging nooit waterdicht, voor veel betrokkenen in dit soort grote zaken is het een veilig idee dat mensen op je passen. Mij gaf het in ieder geval een veilig gevoel.”

Hij benadrukt dat de maatregelen voor hem en zijn directe collega’s beperkt en van korte duur waren tijdens het proces tegen Dawes in november vorig jaar. De drugsbaas moest zich verantwoorden voor de 22 jaar oude moord op docent Gerard Meesters uit Groningen. Van Bruggen legde voor het eerst in zijn lange carrière een levenslange gevangenisstraf op.

De rechter twijfelde geen moment toen hij werd gevraagd het college van rechters in deze zaak voor te zitten. ,,Je bent ook rechter voor dit soort zaken. Maar de keuze om het niet te doen is ook legitiem”, vindt hij. ,,Omdat je bijvoorbeeld geen risico’s en vrijheidsbeperkende maatregelen wilt voor je naasten. Ik weet ook niet wat ik in een situatie met veel grotere dreiging en zwaardere beveiligingsmaatregelen zou doen.”

In Italië, met veel meer grote zaken tegen georganiseerde misdaad, is het volgens hem niet gebruikelijk alle betrokkenen bij een proces te beveiligen. ,,Daarom is het goed over landsgrenzen te kijken. Hoe gaan ze daar om met gevaar en dreigementen van criminelen? Waarschijnlijk wordt er in Italië meer rekening mee gehouden dat je slachtoffer kunt worden.”

Nederland heeft de invloed van criminelen en hun ondermijnende gedrag lange tijd onderschat, blijkt uit vele rapporten. Van Bruggen: ,,Er worden maatregelen ingevoerd naarmate de dreiging toeneemt en je zou kunnen zeggen dat we daarmee soms aan de late kant zijn. Misschien vanuit een soort naïviteit, omdat we hier minder gewend zijn.”

Opsporingsautoriteiten hebben de laatste jaren veel meer bevoegdheden gekregen. Denk aan afluistermogelijkheden, het werken met burgerinfiltranten en kroongetuigen, cameratoezicht. Maar, merkt de rechter op, daar hebben veel mensen moeite mee. ,,We hechten sterk aan onze privacy en willen niet dat de overheid ‘alles’ weet. Het verzamelen van data brengt risico’s met zich mee, zagen we onlangs bij de hack in zorg.”

In Italië werkt justitie veel meer met kroongetuigen, die informatie delen in ruil voor strafkorting. ,,Het is een van de effectiefste manieren om inzicht te krijgen in een criminele organisatie”, meent Van Bruggen. Hij zat de rechtbank voor in de zaak rond de zwembadmoord in Marum. Dankzij een kroongetuige werd de schoonfamilie van de in 2012 vermoorde Jan Elzinga alsnog veroordeeld tot lange celstraffen.

Maar de inzet van de kroongetuige verliep allesbehalve vlekkeloos. Hij loog een deel van de verklaringen bij elkaar. ,,Een voorbeeld van hoe het niet moet. Je moet altijd rekening houden met het persoonlijke belang van een kroongetuige. Het is de taak van ons als rechters om dit goed te toetsen. Ik heb begrepen dat ze in Italië veel strakker zijn, minder onderhandelen. Take it or leave it.”

Bijna alle grote ondermijnende netwerken bestaan door de handel in drugs. ,,Daar wordt ongelofelijk veel geld mee verdiend. Een kwestie van vraag en aanbod’’, aldus Van Bruggen. Hij noemt een voorbeeld van ondergrondse kluizen met boodschappentassen vol contanten en goudstaven. ,,Met grote bedragen krijg je veel gedaan. Het is voor veel mensen verleidelijk. Zeker als er gedreigd wordt met akelige dingen als je niet meedoet.”

Zou met de legalisatie van drugs niet een hoop ellende verdwijnen? ,,Strafrecht kan niet alle problemen oplossen. Drugsgebruik is ook een maatschappelijk probleem. De maatschappij moet kijken naar onorthodoxe maatregelen, zoals legalisatie. Want daarmee haal je heel veel geld weg bij criminelen.”