Bevingsbestendige muziek: zo redt Groningen zijn historische kerkorgels. ‘Wat is dit mooi'

Dan komen Groninger orgelrestaurateurs in actie. Met een inventieve oplossing: een speciaal ontwikkelde ventilatorkist, in Nederland nog altijd een zeldzaamheid bij orgelrestauraties.

Die is ontwikkeld door Mense Ruiter en Van Rossum Orgelmakers uit Ten Post, speciaal voor aardbevingsgevoelige gebieden. De kist wordt breed ingezet bij restauraties door heel Groningen zegt orgelrestaurateur Jehudi Esenkbrink.

,,Zo kunnen we werken zonder het orgel te demonteren of bloot te stellen aan risico’s’’, legt Esenkbrink uit. ,,De kisten zijn mobiel, efficiënt en geschikt voor langdurige inzet in kerken met aardbevingsgevaar.’’

Zeker vijf van deze kisten zijn continu in gebruik. ,,We hebben de afgelopen jaren meer dan honderd orgels veiliggesteld’’, aldus Esenkbrink. ,,Sommige zelfs meerdere keren.”

Onlangs waren de deskundigen aan het werk om het orgel van de Johanneskerk in Losdorp zorgvuldig in te pakken. Dat is nodig. Dit jaar is er een renovatieproject gestart waarbij aardbevingsschade aan de kerk wordt hersteld.

Esenkbrink legt uit hoe ze met de ventilarorkist te werk gaan: ,,Eerst pakken we het orgel luchtdicht in met plastic en zeil. Daarna blaast de ventilatorkist via een slang gefilterde lucht naar binnen, zodat er een lichte overdruk ontstaat. Zo krijgen stof en gruis geen kans om pijpwerk of mechaniek te vervuilen.”

Dankzij dit systeem hoeft het orgel niet te worden gedemonteerd, Dat is vaak een complexe en kostbare operatie, gezien de duizenden onderdelen. ,,We hebben ons echt gespecialiseerd in het behoud van deze instrumenten”, zegt Esenkbrink.

Vaak gebeurt dit in samenwerking met anderen, zoals orgelmaakster Ingrid Noack-Kirschner van Orgelmakerij Van der Putten. Ze werkte altijd vanuit Winschoten. Haar bedrijf fuseerde recent met dat van Harm Kirschner tot Orgelbauwerkstatt Kirschner, gevestigd in Stapelmoor, net over de grens bij Bad Nieuweschans.

Schade door aardbevingen aan een orgel, zijn ze nog niet tegengekomen. Noack-Kirschner: ,,Orgels zijn verrassend veerkrachtig: grotendeels van hout, met losse pijpen die meebewegen bij trillingen. Maar stof, temperatuurwisselingen en vooral vocht kunnen funest zijn.”

Als ze dan toch bezig zijn een orgel in te pakken, maken de specialisten geregeld van de gelegenheid gebruik een orgel te restaureren. Zo nam Noack-Kirschner drie jaar geleden het eeuwenoude Freytagorgel in de hervormde kerk van Oostwold (Oldambt) onderhanden.

Elsbeth Mulder van Stichting Groningen Orgelstad benadrukt het belang van zorgzaam behoud van de verborgen parels van Groningen, zoals ze de orgels omschrijft. ,,Dit zijn legendarische instrumenten die eeuwen hebben doorstaan. Die moet je behandelen met respect.”

Ze spreekt lyrisch over de Groninger kerkorgels en hun muzikale en culturele waarde. ,,Ze zijn uniek erfgoed, wereldwijd bewonderd. Niet voor niets wordt Groningen de orgeltuin van Europa genoemd.’’

De stichting zet zich in voor behoud en promotie van orgels en werkt samen met partners in de provincie. De regio heeft een rijke orgeltraditie, met namen van orgelbouwers als Albertus Antoni Hinsz, Heinrich Hermann Freytag en Petrus van Oeckelen somt Mulder op.

Mulder: ,,Arp Schnitger (1648-1719) was een meester-orgelbouwer. Hij bouwde voor elke kerk een instrument op maat. In de stad Groningen staan maar liefst drie Schnitger-orgels op loopafstand.’’

In Groningen en het aangrenzende Duitse Ostfriesland hebben zeker driehonderd kerkorgels de eeuwen doorstaan. Dat er nog zo veel oude orgels zijn, komt deels door zuinigheid: Groninger kerkbestuurders vervingen zelden hun instrumenten. In de Mariakerk in Krewerd staat het oudste bespeelde orgel van de provincie, vermoedelijk uit de 16e eeuw. ,,Het is zelfs het op één na oudste van Nederland”,  aldus Mulder. ,,We noemen het de Schreeuwerd van Krewerd De bijnaam verwijst naar de opvallend scherpe, krachtige en heldere klank van het instrument.”

Ze mogen dan geliefd zijn bij musici uit Korea, Japan en de Verenigde Staten. Wat weten Groningers zelf van deze muzikale schat? ,,Veel te weinig”, stelt Mulder. ,,Orgels worden geassocieerd met saai en ouderwets, terwijl ze juist spectaculair zijn. Hoe vaak ik na een concert niet te horen krijg: Wat mooi. Hebben we dit in Groningen? Dat wist ik helemaal niet. Daar moeten we wat mee doen.”

En dat terwijl de stichting zich (met anderen) al jarenlang inzet om het wat duffige imago te doorbreken met concoursen, concerten, educatieprojecten, en masterclasses. ,,In samenwerking ook met andere kunstvormen: van theater tot popmuziek. Alles om het orgel uit de schaduw te halen.’’ Als voorbeeld noemt Eeuwe Zijlstra, organist van onder andere de Martinikerk in Groningen. ,,Hij laat geregeld horen hoe veelzijdig een orgel is. Hij combineert klassieke werken met popmuziek, van Bach tot Queen, jazz en theater.’’

Een van de evenementen staat voor de deur. Stichting Groningen Orgelstad houdt van 16 tot en met 19 oktober het Schnitgerfestival. Dat is een tweejaarlijks muziekfestival dat de historische orgels van de stad ‘viert’ met concerten, voorstellingen en culturele activiteiten.’’

Voor basisscholen is er het programma Kleintje Schnitger, mede ontwikkeld met de Guyotschool voor dove en slechthorende kinderen. Zij kunnen de vibraties van orgelmuziek letterlijk voelen. ,,Een kerkorgel maakt niet alleen geluid, maar ook fysieke trilling,” zegt Mulder. ,,Dove kinderen kunnen die voelen. Dat maakt dit instrument ongekend toegankelijk.”

Mulder: ,,Kom luisteren hoe indrukwekkend en prachtig een kerkorgel is”, zegt Mulder. ,,Dompel je onder in de muziek. Laat de orgelregisters juichen. We kunnen er nooit genoeg van krijgen.”

Juist dat maakt volgens haar de inzet van Groningse orgelrestaurateurs zo essentieel. ,,Achter elke indrukwekkende klank schuilt een kwetsbaar instrument dat zorg en bescherming verdient. Dankzij innovatieve technieken zoals de ventilatorkist blijft dit muzikale erfgoed hoorbaar. ‘’