Officier van justitie Diana Roggen: ‘We moeten af van het idee dat het strafrecht het debat over euthanasie gaat beslechten’

Euthanasie bij psychisch lijden, hulp bij zelfdoding, ‘Middel X’, de Sarco. De voorbije jaren stapt het zelfgekozen levenseinde steeds vaker en indringender het juridische domein binnen. Landelijk stelde het Openbaar Ministerie de afgelopen tien jaar bij 65 zelfdodingen een onderzoek in, maar besloot 52 van die zaken niet te vervolgen. Een klein aantal op de ruim negenduizend gevallen van euthanasie in 2023.

Zaken die wel voor de rechter kwamen, waren beladen. Protestgroepen verzamelden zich voor gerechtsgebouwen en er ontstond een maatschappelijke discussie. Waarom vervolgen als iemand het goede wil doen, denken voorstanders. Het handelen van justitie wordt met een vergrootglas bekeken.

Diana Roggen heeft als officier van justitie de ‘medische zaken’ onder zich binnen Noord-Nederland. Ze loopt al jaren mee in de noordelijke strafrechtketen en was ook aanklager in onder andere de geruchtmakende ‘zaak-Ruinerwold’. Op 13 maart spreekt zij op de Publieksacademie over hulp bij zelfdoding.

,,Het is niet aan iemand anders om een leven te beëindigen. Het recht op leven is het meest fundamentele recht dat we kennen. Als iemand dat recht afneemt of daar bemoeienis mee heeft, dan heeft de overheid de taak daar zorgvuldig onderzoek naar te doen. Dus dat doen wij als OM samen met de politie.

We moeten altijd goed blijven kijken of mensen – hoe ziek ze ook zijn – dit écht willen. En dit niet vanuit een opwelling of druk van buitenaf doen. Ook als ze het echt willen, is helpen volgens de wet niet toegestaan. Of misschien hebben ze het niet eens zelf gedaan, want die mogelijkheid bestaat ook.’’

,,Er zijn twee sporen. De eerste is euthanasie of hulp bij zelfdoding die door een arts wordt uitgevoerd. Dat is met heel veel waarborgen omgeven. Wordt overal aan voldaan, dan mag een arts een leven beëindigen.

De lijkschouwer bekijkt na de dood alle papieren en geeft zijn conclusies door aan een regionale toetsingscommissie. Die controleert of een arts aan alle waarborgen heeft voldaan en op een juiste manier heeft vastgesteld dat er sprake is van een vrijwillig besluit en van uitzichtloos en ondragelijk lijden.

In sommige gevallen concludeert de toetsingscommissie dat niet aan alle vereisten is voldaan en wordt melding gedaan bij het College van Procureurs-Generaal. Pas dan zou een arts vervolgd kunnen worden. Dat is tot nu toe één keer gebeurd.

Het andere spoor zijn overlijdens na een zelfgekozen dood, het niet-natuurlijke sterven. In die gevallen doen de politie en een forensisch arts altijd onderzoek om te kijken of sprake is van een misdrijf. Zijn er bijvoorbeeld aanwijzingen dat iemand anders op de achtergrond betrokken was, of heeft iemand het zelf gedaan?’’

,,Nee, Middel X in huis halen en het eventueel gebruiken, niet. Het verstrekken van een dodelijk middel is dat wel. Ook het gericht instrueren hoe iemand het middel kan innemen, is strafbaar. Mensen die zich daarmee bezig houden zijn geen artsen of medisch specialisten en hebben volgens de wet niet het recht te bepalen of iemand zo’n middel toekomt of mag gebruiken. Als we vaststellen dat dergelijke middelen zijn genomen, onderzoekt de politie of personen dit op de achtergrond hebben geregeld.’’

,,De wet zit niet zo in elkaar dat iemand het helemaal alleen moet doen. Je mag als buitenstaander emotionele en morele steun bieden, zoals een hand vasthouden. Ook mag je mensen van algemene informatie voorzien. Wat niet mag, is het potje pillen voor iemand opendraaien of zelf de regie nemen.’’

,,Het gaat altijd om zaken met een enorme emotionele lading. Er zijn mensen bij betrokken die dit vanuit overtuiging doen of omdat ze vinden dat je het recht hebt om het einde van je leven zelf te regisseren. Maar wat we vooral zien zijn partners of ouders die heel lang geconfronteerd zijn met lijden van iemand die zij heel erg liefhebben en die geen uitweg meer zien.

Zij handelen vanuit compassie en dat maakt dit soort zaken ingewikkeld. De politie komt niet op een plaats delict waar geschoten is en waar je meteen ziet: hier is sprake van crimineel handelen. Agenten komen in heel verdrietige situaties terecht, vaak met veel emoties. Maar elke zaak kent eigen feiten en omstandigheden, waarop wij beslissingen nemen.’’

,,Meestal als familieleden of naasten nét een grens zijn overgegaan, wegen we mee dat die mensen een geliefde zijn kwijtgeraakt. Zij zijn bang voor een strafzaak en dan zeggen wij: je bent genoeg getroffen. Het heeft geen meerwaarde om diegene nog in het openbaar, in een rechtbank, ter verantwoording te roepen.

Dat zijn wezenlijk andere voorbeelden dan mensen die bewust middelen verstrekken en in onze ogen grenzen zijn overgegaan. Zij maken zelfdoding mogelijk. Maar de meeste zaken seponeren we omdat er niet genoeg bewijs is.’’

,,We hebben een heel zorgvuldig traject afgesproken als samenleving, dat maakt dat er opgetreden kan worden tegen impulsief handelen en tegen onvrijwilligheid. Om dan als Openbaar Ministerie te zeggen: wij gaan daaraan tornen, dat is niet aan ons. Wat strafbaar is en wat niet is een politieke en maatschappelijke discussie.

Een strafzaak heeft grote impact op alle betrokkenen, zeker. Maar de rechtbank en wij als OM kijken uiteindelijk per zaak: heeft iemand strafbaar gehandeld, met de wet zoals die er nu ligt.

In dat grote debat met voor- en tegenstanders van verruiming van deze wetgeving, zijn we een heel klein onderdeel. We moeten van het idee af dat het strafrecht dit debat zal gaan beslechten. Er zijn voorbeelden waarbij ik ook snap dat mensen wanhopig kunnen worden, maar het is geen probleem dat de strafrechtketen zal oplossen.’’