De overheid heeft een structureel gebrek aan ambtenaren, want er is nog weinig animo om te werken voor de publieke zaak. Maar het ambtenarenbestand vergrijst en hun lege plekken moeten straks worden opgevuld. ‘Badjuffen. Juristen. Waar zíjn ze?’
Klaas Poort maak je de pis niet lauw. Hij werkt als sinds 1 mei 1991 bij de Milieudienst van de gemeente Groningen. Eerst als vuilnisman op de wagen, tot de huisvuilzakken werden vervangen door de ondergrondse containers. Bambambam, elke dag die dingen leegschudden, niks voor hem. Dus ging hij de ophaaldienst van grof vuil in, vervolgens nog een tijdje fietswrakken opvissen uit de Diepenring, en nu doet hij vooral evenementen en het afvaltransport van wit-en bruingoed-alles met een stekker eraan, zeg maar.
Overal zijn potjes voor
Klaas Poort is ambtenaar. Hij is 63. En hij heeft een mooie baan. Vooral vanwege de arbeidsvoorwaarden. ,,Ik zit nou in het generatiepact, ik werk drie dagen in plaats van vijf en dat wordt voor het grootste deel door de baas betaald.’’ Werken voor de overheid is zo gek nog niet. ,,Overal zijn potjes voor. Als je voor zekerheid wilt gaan, zit je bij de gemeente gebeiteld. Je krijgt je salaris, je overwerk wordt betaald, ik kan je wel vertellen: dat geeft een hoop rust aan het eind van de maand. In Coronatijd hebben wij niemand hoeven te ontslaan.’’
Maar ja.
Zijn pleidooi lijkt tegen dovemansoren gericht. Want de overheid kampt met een structureel ambtenarentekort. Niet alleen in Nederland, in heel Europa lijken nog slechts weinig mensen bereid om in te werken de publieke dienstverlening.
Vooral de lokale overheid kampt met dit probleem. Burgemeester Marcel Thijsen waarschuwde vorig jaar dat de uitvoering van de Omgevingswet in Tynaarlo gevaar kwam omdat de gemeentelijke organisatie structureel onderbezet is.
Niet uit de lucht
Dat ambtenarentekort komt bepaald niet uit de lucht vallen; het werd al voorzien in 2010 in een Rijksrapport met de welsprekende titel De Grote Uittocht. Het onderwijs en de zorg kampen met onderwaardering, zo werd geconstateerd, het ambtenarenbestand vergrijst, gevreesd werd dat de hooggekwalificeerden zouden uitstromen naar het bedrijfsleven. Deskundigen deelden hun zorgen. Jan van Zijl, voorzitter van de mbo-raad, waarschuwde voor de wispelturigheid van gekozen bestuurders die hun oren teveel lieten hangen naar de publieke opinie. En onze eigen CdK René Paas, destijds voorzitter van managersvereniging Divosa, stelde in dat rapport dat de overheid moest zorgen voor ‘respect, oprechte interesse en inhoud van het werk van de ambtenaar.’
We zijn 12 jaar verder. Het probleem lijkt zich alleen maar te hebben verdiept. Vooral omdat de uitdagingen voor de overheid nog nooit zo groot zijn geweest. Er is woningnood. Er is een klimaatprobleem. Er is een groot gebrek aan leerkrachten, de zorg zoekt handen een het bed en in Ter Apel slapen vluchtelingen noodgedwongen op straat. Maar de grote decentralisatiebewegingen hebben ervoor gezorgd dat die uitdagingen met name op de bordjes van de gemeentes komen te liggen.
Daar stapelen de vacatures zich in rap tempo op. Uit de vacaturemonitor van het A&O fonds Gemeenten bleek vorig jaar dat het percentage annonces veertig procent hoger was dan het daarvoor. Vooral in de Randstad. Maar het gebrek aan gemeentelijke spankracht speelt wel degelijk in Groningen en Drenthe.
Badjuffen. Waar zijn ze?
,,We hebben een tijd geleden een zwembad even moeten sluiten omdat er niet voldoende toezicht was’’, zegt Christien Bronda, gemeentesecretaris Groningen, bijna verbluft. ,,Badjuffen. Badmeesters. Waar zíjn ze?’’
Ze maakt zich best wel een beetje zorgen. ,,Bij ons gaan de komende tien jaar 1500 mensen met pensioen. Daar moeten we op voorbereid zijn. En ik denk wel eens: oe- als de functionaris gegevensbescherming weggaat, wat dan? Dat is zo’n specialistische functie.’’
Groningen plaatst zo’n 300 vacatures per jaar en dat aantal, zegt Bronda, loopt gestaag op. Op dit moment staan er 10 open. Ze somt op: ,,Verkeerskundigen. Juristen; er is een groot gebrek aan. En aan architecten, technisch tekenaars, begeleiders van de grote bouwprojecten, zoals op het Suikerterrein- we moeten bouwen, maar we hebben straks wellicht te weinig mensen.’’
Waar halen we de nieuwe ambtenaren vandaan? Het onderwerp domineert de agenda van de Kring van Gemeentesecretarissen in de provincie Groningen. Bronda: ,,We hebben allemaal deze problematiek. Zo had een andere gemeente in de provincie geen inkoper meer, dat is specialistische een functie waarin aanbestedingen moeten worden gedaan en dat proces moet doorgaan. Dan proberen we elkaar te helpen door tijdelijk bij te springen.’’
Hijs de zeilen
De gemeentes zetten de zeilen bij, hoewel de ene het wat hoger hijst dan de andere.
In Tynaarlo zoeken ze vooral mensen in de juridische- financiële en managementsfuncties. Er is nog geen specifiek beleid, zo laat woordvoerder André Schenkel weten. Tynaarlo zit ingeklemd tussen grote gemeenten als Assen en Groningen en die oefenen ook een bepaalde trekkracht uit. Wat hielp was: een bepaalde vacature gewoon nog een keer plaatsen. Dat leidde een paar keer tot succes.
Werken voor de overheid. Vroeger, in een vorige eeuw in een vorig millennium, heette het dat je een ‘baan voor het leven’ had. Met een ‘goudgerand pensioen’. Dat is dan ook de makke: wie bij de overheid werkt, blijft meestal zitten waar-ie zit. Er doemt dus een enorme tekortgolf aan de horizon.
Tegelijk begonnen, tegelijk vertrekken
,,Ik heb alleen maar voor de overheid gewerkt, ook bij het Rijk,en er zijn gelukkig wel mensen die graag bij de overheid willen werken, maar ik word nu 64 en ben dus zo iemand die over 10 jaar met pensioen gaat’’, zegt Christien Bronda. ,,We zijn met heel veel mensen blijkbaar tegelijk in deze organisatie begonnen en vertrekken allemaal. Het is dubbelop. En net als veel gebouwen die in onze tijd zijn verrezen, zoals de Oosterpoort, is ook een deel van deze ambtelijke generatie aan vervanging toe.’’
Bij de gemeente Hogeland zie ze de bui hangen: daar gaan over 10 jaar veel mensen met pensioen en werken ze er dus aan ‘verjunioring’ van het ambtenarenbestand. Een van de manieren om jongere werknemers te interesseren is het aantrekken van startende professionals. Er is vooral krapte binnen de jeugdzorg en ruimtelijke ordening, daar zijn, zo mailt ons woordvoerder Paul Kremer, veel minder sollicitanten dan een paar jaar geleden. ‘Het valt op dat kandidaten wat kieskeuriger worden in het werk door het grote aanbod van vacatures in de markt.’
Maar er is natuurlijk altijd ergens een sprankje hoop. Zo ook nu.
‘Het is eigenlijk best wel wel sexy’
,,Wij hebben onlangs voor 14 young-professionalplaatsen 160 brieven binnengekregen’’, zegt Bronda. ,,Dat deed ons echt goed. Hebben ze een trendy opleiding gehad, bedrijfsfilosofie bijvoorbeeld, en dan komen ze bij ons! Wij geven deze mensen nu direct een vast dienstverband. Ze hoeven niet, zoals vroeger, eerst weer te solliciteren. Dan denk je: zie je wel, werken voor de overheid is wél sexy. Dat zeggen ook onze jongenerambassadeurs: Ze zeggen: je ziet wat je doet, dat nieuwe schoolgebouw, die schonere straten- het is dankbaar werk. Het is eigenlijk best wel sexy.’’
Dat het vak van ambtenaar dat sexy imago ontbeert- daar weet ze alles van en ze moet er hard om lachen. ,,Van die mopjes op verjaardagen. Wat is het verschil tussen een ambtenaar en hout? Hout werkt.’’
Maar dankbaar is dat werk niet altijd. Agressie tegen bestuurders en ambtenaren is toegenomen. Bedreigingen hebben effect, zo blijkt uit onderzoek. Tweederde van de burgemeesters gaat anders besturen. Maar zij kunnen hun frustraties nog kwijt bij het Netwerk Weerbaar Bestuur. Voor ambtenaren is er niet zo’n netwerk.
‘Vroeger waren wij de strijders van de stad’
Agressie op straat. Klaas Poort weet er alles van. ,,Vroeger waren wij de strijders van de stad. Kregen wij nog wel eens een puddingbroodje hier, een stukkie worst daar. Maar nu? Je krijgt van alles naar je toegeslingerd. Dat begint met schelden he. Had je maar een vak moeten leren en zo. Staat er een met een blok hout voor je omdat je zijn sloophout niet mee wilt nemen.’’
De tijden van puddingbroodjes zijn, vreest hij, voorbij. De overheid is zakelijk geworden. ,,Als jij vroeger je telefoon in de afvalcontainer had laten vallen, waren wij met twee man langsgekomen en hadden we net zo lang in die bak gegraaid tot we ‘m hadden en dat had je dan een paar tientjes gekost. En nu 100 euro. Zoveel, vragen sommige mensen. Ja mevrouw, dat is veel. Maar ik maak die regels niet en ik kan daar niks aan doen. Op de een of andere manier ben je, als je voor de overheid werkt, altijd de Sjaak. Die deur van de afvalcontainer zit vast? Komt door de gemeente. Nee meneer, dat is niet de gemeente, dat is de schuld van degene voor u die er een matras doorheen heeft gestampt.’’
Hij heeft agressie-cursussen gevolgd. En nee, je maakt Klaas Poort de pis dus niet meer lauw.
Dat ene bedankje tussen duizend beledigingen
,,Soms’’, zegt Christien Bronda ,,moet je even uit dat ene bedankje tussen al die duizend beledigingen de moed putten. Ik kreeg laatst een mailtje van iemand die schreef: Ik heb uw brief ontvangen en ik ben er heel blij mee. Ik was helemaal verrast, ik dacht: nou dát is mooi! Wij zijn dienstverleners hè, wij hebben geen klanten, wij zijn er voor mensen die afhankelijk van ons zijn. Het enige criterium voor ons werk is: zou je door jezelf geholpen willen worden? Dat is wat telt.’’
