Superverzamelaar Jans Brands uit Nieuw-Dordrecht blijft inspireren. ‘Wat je weggooit zie je later nooit weer’

Zijn verhaal is vaker verteld, maar blijft inspirerend. Jans Brands (1932 - 2019) was een nestblijver in Nieuw-Dordrecht die na het overlijden van zijn vader en moeder het ouderlijk huis vulde met alles wat hem boeide. Sommige mensen zouden hem een hoarder (iemand met een ziekelijke verzamelzucht) noemen, maar de belangstelling van Brands was wel degelijk gericht.

Vooral Drenthe had zijn interesse. Er hoefde maar iets op te duiken dat met de geschiedenis van zijn provincie en geboortestreek te maken had, of hij legde er de hand op. Naturalia, exotica, scientifica en artificialia. Boeken, munten, gebruiksvoorwerpen, tekeningen. Na verloop van tijd zat zijn huis zo vol met vondsten dat het een probleem begon te worden. Wat moest er na zijn overlijden mee gebeuren?

Het is dit jaar vijftien jaar geleden dat naast het ouderlijk huis van Brands in Nieuw-Dordrecht Museum Collectie Brands werd geopend. Daar was een spannende discussie voorafgegaan, met als middelpunt een nog spannender dilemma: lang niet alles wat Brands had verzameld was museumwaardig. Dat wist hij zelf ook. „Maar,” zei hij, „waarom zou je iets weggooien? Dan zie je het later nooit weer.”

Brands overleed na een periode van slijtage aan het benul. De mensen die zich over zijn collectie hebben ontfermd, hebben het derde lustrum van het museum aangegrepen voor de expositie Iedereen verzamelt. Getoond worden zeven collecties van particulieren: antiek speelgoed, peper- en zoutstelletjes, eierdopjes, mechanische wekkers, Warhammer-attributen, Rubik’s cubes en spellen van fabrikant Homas.

Laatstgenoemde verzameling is ingebracht door Hans Reismann, die in de jaren negentig bij zijn schoonmoeder een houten knikkerbaan ontdekte. Het spel maakte iets in hem wakker. Sindsdien struint hij rommelmarkten, kringloopwinkels en internet af in de hoop een van de spellen te vinden die tussen 1932 en 1983 door Homas in Assen zijn gemaakt.

Reismann is geen superverzamelaar zoals Jans Brands; hij is vooral liefhebber. Het gaat hem om de nostalgie die de Homas-spellen oproepen. Het bedrijf uit Assen maakte behalve knikkerbanen ook kegelbanen, biljarts, flipperkasten en sjoelbakken. Het gaat Reismann om het speuren. Niets is zo mooi als in het echt een origineel Homas-spel ontdekken. En het gaat om het spelen, want dat mag van Reismann nog steeds met de spullen van Homas.

Mevrouw Generaal is inmiddels overleden, maar beheerde tot haar 99ste een collectie eierdopjes van maar liefst 1500 stuks in allerlei kleuren en uitvoeringen, maar meestal van hetzelfde formaat. Een deel daarvan is in Nieuw-Dordrecht in vitrines te zien. Thuis werden ze bewaard in houten kasten die door haar man waren gemaakt.

Bij ieder dopje kon mevrouw Generaal een verhaal of anekdote vertellen. Zoals over het ontstaan van haar verzameling, nadat ze in de jaren dertig een eierdopje cadeau had gekregen van een schooljuf die op vakantie was geweest in Chamonix, Frankrijk. Ooit brak het dopje; dankzij lijm kreeg het er een verhaal bij. Als ze zelf geen exemplaren kocht, kreeg ze ze wel, bijvoorbeeld van haar kleinkinderen. Alles werd liefdevol uitgestald en indien nodig afgestoft.

Toen mevrouw Generaal in 2024 overleed, werd haar collectie opgesplitst. De belangrijkste delen gingen naar familie. Dochter Jantina ontfermde zich over hoogtepunten die nu een plek hebben gevonden bij Museum Collectie Brands. Tijdelijk, want de tentoonstelling wordt een keer gewisseld. Er zijn nog veel meer particuliere verzamelingen die het waard zijn om getoond te worden. Een oproep leverde tientallen reacties op uit heel Nederland.

Iedereen verzamelt is in oppervlakte geen grote tentoonstelling, maar de hoeveelheid objecten is enorm. En eenmaal uitgekeken wacht de collectie van Jans Brands zelf, met fascinerende objecten als aardappelkrabdoppen, een antidrinkbeugel, een neusklem voor een stier, een zak bijentabak en – persoonlijke favoriet – een grijze haarbal met een omvang van tien centimeter die na slachting van een koe in een van de vier magen werd aangetroffen.

Zoals iedereen in Nederland een keer in zijn of haar leven De Nachtwacht in het Rijksmuseum in Amsterdam met eigen ogen moet hebben bekeken, moet iedereen in Drenthe op zijn minst een keer over de drempel van Collectie Brands stappen. Al was het maar om bij het verlaten in een kast een exemplaar aan te treffen van het boek ’s Nachts denk ik aan Angela van de vergeten schrijver Rayleigh Best uit 1960.

Brands had twee exemplaren. Een daarvan is nu te koop voor elk aannemelijk bod. De opbrengst komt ten goede aan het museum waarvan de grondlegger ooit het volgende zei: “Denk goed na voor je iets weggooit. Het kan waardevol zijn, al hoeft dat niet altijd in geld te zijn. Wat je weggooit zie je later nooit weer.”