Kinderboek was wapen in Tweede Wereldoorlog. ‘Moeder, vertel eens wat van Adolf Hitler!’

,,Wacht’’, zegt Bouwina Hellinga (67). Ze snelt de trap op naar de bovenverdieping. ,,Wat ga je doen?’’, willen Kina Werkman (53), Marian Cuypers (67) en Marga Visser (78) weten. Daar ligt nog een boek is het antwoord. ,,Het ligt hier vol boeken’’, zeggen de anderen. Hellinga schudt het hoofd: ,,Ach toe, je weet wel: die dikke pil.’’

 De andere dames kijken verbaasd op. ,,O, je bedoelt dat boek dat het bombardement van Nijmegen heeft overleefd. Dat dikke boek met de kogelinslag.’’ Het blijkt te gaan om Het groot Vertelselboek van Nienke van Hichtum, geïllustreerd door Rie Cramer uit 1922. ,,Ook dat vertelt een verhaal over de oorlog.’’ Hield iemand het voor de borst? Redde het een leven?

In het KinderBoekenHuis in Winsum worden verhalen van kinderboeken uit en over de Tweede Wereldoorlog belicht. ,,Een aantal boeken verscheen tijdens de oorlog. We hebben van alles. Boeken die clandestien zijn gedrukt en boeken die goedgekeurd zijn door de bezetter’’, zegt Werkman.

Ze is één van de vrijwilligers van het KinderBoekenHuis aan het Kerkpad in Winsum. Dat wordt gerund door vrijwilligers en beheert de grootste collectie jeugdliteratuur van Nederland. De stichting die in 1985 begon met achthonderd boeken heeft er nu over de dertigduizend.

Met onder andere Marian Cuypers, Marga Visser en Bouwina Hellinga werkte ze maanden aan de tentoonstelling: Kinderboek, van Oorlog naar Vrede. Cuypers: ,,Ook al was er op een gegeven ogenblik schaarste aan papier. Er waren in de oorlog verschillende uitgeverijen die kinderboeken uitbrachten.’’ Hellinga:  ,,We hebben er voor de tentoonstelling bijzondere pareltjes uitgehaald. Hier moet je kijken: vier volle kratten vol.’’

Zeker: er verschenen kinderboeken ter verstrooiing zoals Dik Trom van C. Joh. Kieviet. Die verschenen in herdruk. Hellinga: ,,Die kwamen gewoon uit. Ieder boek moest wel aan regels voldoen. Teksten werden aangepast. Uitdrukkingen als ‘Leve de Koningin’ en ’Weg met de moffen’, dat mocht niet.’’

Er zijn ook heel andere boeken. ,,Propaganda vermomd als educatie, als leuk verhaal in een kinderboek dat aansluit bij de belevingswereld van kinderen’’, zegt Visser.

,,Op het eerste gezicht lijkt het onschuldig, een boekje met illustraties dat kinderen aanspreekt. Schijn bedriegt: veel van deze boeken waren gelaagd en bedoeld om subtiel te indoctrineren.”

,,Er zitten pareltjes tussen’’, zegt Visser. ,,Unieke boeken die je elders bijna of niet vindt. We laten ze zien om mensen aan het denken te zetten. Wat is oorlog, wat is vrijheid? Wat gebeurde er nou in die jaren? Het is een verhaal juist voor kinderen. Voor hen is de oorlog iets van lang geleden geworden.’’

Cuypers pakt een boek uit de kast. ,,Het is overduidelijk waar dit over gaat.’’ Wat heet. De titel is Moeder, vertel eens wat van Adolf Hitler! . Het is een boek van Johanna Haarer dat in 1942 in een oplage van 15.000 stuks werd uitgebracht door Uitgeverij Westland in Amsterdam. ,,Propaganda pur sang met racistische inhoud. Adolf Hitler wordt verheerlijkt.’’

Neem alleen al de inleiding: ’Dit kleine boek over den Führer en het Derde Rijk is ontstaan uit de beantwoording van vele, vele vragen welke een paar kleintjes hun moeder steeds opnieuw stelden. (…) Ze komen bijna voortdurend uit die kleine monden, en toonen, dat er achter die blanke voorhoofdjes voor het eerst iets bezig is, ernstig en zoo diep als het gaat.’

Het is één van de weinig echt pro-Duitse jeugdboeken die is verschenen.

Er komt een ander boek op tafel: Dokter Langpootmug. ,,Dat vertelt een heel ander verhaal’’, zegt Werkman. ,,Het is een clandestien boek. Het werd gepubliceerd in 1945. De opbrengst was voldoende om in de hongerwinter driehonderd onderduikers te verzorgen.’’

Visser: ,,We hebben hier kinderboeken die door de Duitsers werden ingezet voor propaganda en kinderboeken die werden ingezet om hulp aan het verzet of onderduikers te financieren.’’

Zo zijn er meer verhalen. Visser: ,,Ooit hadden we in het KinderBoekenHuis een mevrouw uit Rotterdam. Ze had het bombardement in mei 1940 meegemaakt en wilde graag een bepaald kinderboek terugvinden. Toen ze uit Rotterdam moesten vertrekken, mochten ze van haar ouders een boek per kind meenemen. Om ze rustig te houden. Hoewel ze het boek in de loop der jaren was kwijtgeraakt, had het een diepe betekenis voor haar en bood het haar in moeilijke tijden troost. Haar vreugde was dan ook onbeschrijfelijk toen ze het hier in onze collectie terugvond.”

Visser: ,,Hoe we aan al deze boeken komen? Sommige exemplaren hebben we van het oud papier gered. Het meeste krijgen we uit schenkingen en erfenissen.’’

Onlangs waren de dames op bezoek bij een oudere heer in Zuidbroek. Hij had een grote verzameling kinderboeken en ging kleiner wonen. Werkman: ,,Of wij misschien belangstelling hadden. Hij wilde graag dat z’n boeken goed terecht zouden komen. We zijn drie keer geweest. Kijken, praten en uitzoeken. We hebben er heel wat weggehaald.’’

Het KinderBoekenHuis heeft ook een fraaie collectie (kinder)boeken over de oorlog die al snel na de bevrijding verschenen, zoals Een kistje vol juwelen, een historisch verhaal voor jongens en meisjes van Henk van Laar, dat de vrijwilligers van het oud papier hebben gered. ,,We hebben hier ook Engelandvaarders van K. Norel, Reis door de nacht van Anne de Vries en de klassieker Oorlogswinter van Jan Terlouw.’’

Het is een van de meest geliefde jeugdboeken over de Tweede Wereldoorlog. Aan de 84e druk wordt gewerkt. Vanaf 3 mei is er een nieuwe editie. Marten van Dijken (Stedum, 1937) vertaalde de klassieker in het Gronings. Deze versie, een uitgave van Uitgeverij Vliedorp, wordt tijdens de opening van de tentoonstelling op zaterdag 3 mei gepresenteerd.