Een Iraniër maakt een overwinningsgebaar terwijl hij langs een reclamebord rijdt met de afbeeldingen van de overleden Iraanse opperleiders Ayatollah Ruhollah Khomeini en Ayatollah Ali Khamenei in een straat in Teheran, Iran, 15 juni 2026. Foto: EPA
De Straat Van Hormuz mag dan weer opengaan, zolang de repressie tegen het Iraanse volk aanhoudt, kan er geen sprake zijn van echte vrede, schrijft Jasmine Malekzadem. Europa moet actie ondernemen.
De VS en Iran hebben een akkoord bereikt over hun conflict. De voorbije periode liet de Amerikaanse president Donald Trump weten dat de militaire doeleinden van de VS bereikt zijn en er een regimewissel is in Iran met, volgens hem, redelijke leiders.
Iran liet dan weer weten de oorlog te hebben gewonnen en heeft de afgelopen dagen de Golfstaten en Israël opnieuw beschoten.
Al die tijd waren de ogen van de rest van de wereld gericht op de Straat van Hormuz. Sommigen hadden ook oog voor de burgerslachtoffers in Libanon. Maar bijna niemand keek om naar de Iraanse burgers.
Vrijdag 19 juni ondertekenden Iran en de VS in Genève een Memorandum of Understanding. Een belangrijke bepaling die gaat over de opening van de Straat van Hormuz, cruciaal voor de wereldeconomie.
De media verstaan daaronder dat vanaf die dag de Straat van Hormuz weer opengaat en de Amerikaanse blokkade van de Iraanse havens wordt opgeheven. Volgens de Amerikaanse president betekent dat een ‘volledig tolvrije’ doorvaart, maar volgens Iran is er een vergoeding voor ‘maritieme diensten’ overeengekomen.
De vraag is hoe hoog die vergoeding is en of ze effectief lager ligt dan de tol die Iran sinds het begin van de oorlog oplegt. Anders is het een uitholling van de overeenkomst.
Daarnaast geldt een verlenging van het staakt-het-vuren met 60 dagen, zodat over het nucleaire programma van Iran onderhandeld kan worden. Sinds april is gebleken dat Iran en de VS het staakt-het-vuren niet interpreteren als een situatie waarbij de wapens volledig zwijgen. En Israël is niet betrokken bij die afspraken.
De verlenging van het staakt-het-vuren blijft dus precair. Dat voorspelt weinig goeds voor de nucleaire kwestie. Het Memorandum dreigt in dat geval zijn doel te missen.
Strijd om vrijheid
In het akkoord wordt nergens gesproken over de eigenlijke vredesvraag: de oprichting van een seculiere democratische rechtsstaat naar de wens van de Iraanse burgers in hun moedige strijd om vrijheid en eerbiediging van de mensenrechten. Tot nu toe hebben ze dat allemaal niet gekregen en daarover zijn in het akkoord geen clausules bedongen.
Dat is de zoveelste kaakslag voor het Iraanse volk, dat begin dit jaar massaal de straat is opgegaan en daarbij zijn leven heeft geriskeerd. Mensenrechtenorganisaties bevestigden toen 7.000 doden en 40.000 gearresteerde manifestanten. Sommige bronnen spreken zelfs van 30.000 doden tijdens de protesten van 8 en 9 januari.
Sommige politici laten zich positief uit over dit ‘vredesakkoord’. Het gaat er echter niet om dat het Memorandum heeft bedongen dat de Straat van Hormuz weer opengaat – die was voordien ook open. Het gaat erom dat dit ‘vredesakkoord’ doet wat het hoort te doen: zich bekommeren om het lot van de Iraanse burgers die lijden onder de Iraanse repressie. De mensenrechtenschendingen door het theocratische regime moeten stoppen.
Willekeurige arrestaties
Begin januari werd de Revolutionaire Garde door de Europese Unie op de lijst van terroristische organisatie gezet. Sinds de Twaalfdaagse Oorlog in juni vorig jaar heeft het Iraanse bewind tal van politieke tegenstanders en mensenrechtenverdedigers willekeurig opgepakt.
Dat deed het zogezegd wegens samenzwering met de vijand en spionage, maar het is er alleen op uit om dissidente stemmen uit te schakelen. Executies worden versneld uitgevoerd, het recht op een eerlijk proces blijft dode letter.
De doodstraf is een afschrikkingsmiddel. Vorig jaar werden 2.159 mensen geëxecuteerd, een recordaantal en een verdubbeling ten opzichte van het jaar daarvoor. Ook dit jaar gaat het door: in het eerste kwartaal van 2026 werden al 628 mensen geëxecuteerd.
Het Iraanse regime wil niets weten van democratie of mensenrechten, het wil alleen maar zijn schrikbewind bestendigen. Met dit vredesakkoord komt daarin geen verandering en dat lijkt niemand te deren.
Dit is een uitgelezen kans voor Europa om een andere koers te kiezen dan de VS. Niet alleen het lot van de Iraanse burgers staat op het spel, ook de westerse democratische waarden, het fundament van onze basisrechten, worden erdoor getroffen.
Europa moet zijn verantwoordelijkheid nemen. Het Europees Parlement heeft op 21 mei 2026 een resolutie aangenomen waarin het de mensenrechtenschendingen in Iran veroordeelt en oproept om gerichte sancties te nemen tegen de Iraanse autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor de bloedige repressie, waaronder de Revolutionaire Garde en de entourage van de Geestelijke Leider.
Tegoeden bevriezen
De vraag is welk wetgevend initiatief de Europese Commissie zal nemen om die resolutie juridisch afdwingbaar te maken.
Een democratiseringsproces loopt niet van een leien dakje. Maar Europa kan geen 90 miljoen burgers laten vallen in de hoop een paar vaten goedkopere olie uit de brand te slepen. Zolang de vraag om democratie en vrijheid in Iran niet op tafel ligt, kan niemand hier van een vredesakkoord spreken en zijn de positieve geluiden over een ‘allesomvattend akkoord’ misplaatst.
Jasmine Malekzadem is advocaat, wetenschappelijk medewerker (KU Leuven), docent (Karel de Grote Hogeschool).
