Havermelk wordt steeds populairder, én steeds duurder. Foto: Shutterstock
Staatssecretaris Maarten van Ooijen (CU) wil de verbruiksbelasting op frisdranken met 196 procent verhogen, van 9 naar 26 cent per liter. Melk krijgt een uitzonderingspositie, maar dranken als havermelk en rijstdrank niet. Het kabinetsbesluit krijgt veel kritiek. Zes vragen over havermelk, en waarom de belastingverhoging kwaad bloed zet.
1. Wat is havermelk precies?
Havermelk is geen melk en bevat ook niks melkachtigs. Zoals de naam doet vermoeden, zitten er havervlokken in waaraan water is toegevoegd. En niet zo’n beetje ook: de drank bestaat voor bijna 90 procent uit water.
Het is vrij eenvoudig om havermelk zelf te maken. Nadat de vlokken in het water zijn geweekt en zacht zijn geworden, worden ze gepureerd. De witte vloeistof die overblijft is havermelk. Om het in pakken in de supermarkt te verkopen, voegen producenten vaak nog voedingsstoffen en suiker toe.
Het wordt, net als andere plantaardige melkvervangers, steeds populairder. Zo constateerde het onderzoeksbureau van de ING Bank dat de Europese markt voor vlees- en zuivelvervangers in 2025 groeit naar 7,5 miljard euro. ProVeg, de organisatie die plantaardig eten en drinken wil bevorderen, becijferde samen met de universiteiten van Kopenhagen en Gent dat 10 procent van de Nederlanders meerdere keren per week plantaardige melk drinkt en 7 procent zelfs dagelijks.
Ook had plantaardige opschuimmelk in 2022 een volumeaandeel van 27 procent in de horeca. Havermelk is vooral populair onder veganisten. Het dierenleed en de belasting voor het milieu die schuilgaan achter koemelk zijn belangrijke redenen om te kiezen voor plantaardige alternatieven.
Volgens Joey Cramer van ProVeg Nederland zijn er grofweg drie soorten havermelkdrinkers. „Er zijn mensen die om medische redenen geen koemelk drinken, bijvoorbeeld omdat zij lactose-intolerant zijn. En een grote groep die in toenemende mate kiest voor plantaardige zuivel, bijvoorbeeld voor cappuccino met haver- in plaats van koemelk. Tenslotte is er een kleine maar groeiende groep mensen die helemaal plantaardig consumeert.”
Ja. Koemelk staat al jaren in de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum en bevat eiwit, calcium en vitamine B2 en B12. Havermelk heeft minder eiwitten en calcium dan koemelk, maar kent ook verschillende gezondheidsvoordelen. De drank bevat weinig allergenen, is een goede bron van vezels en vitamine B en kan helpen het cholesterol te verlagen.
De status van melk als ‘de witte motor’ brokkelt de laatste jaren juist af. De meeste experts zijn het erover eens dat melk geen wondermiddel is voor sterke botten en dat een mens goed zonder melk kan leven. Calcium zit namelijk ook in groene groenten als broccoli en boerenkool. En eiwitten krijg je binnen door voldoende peulvruchten, noten, zaden, sojaproducten en granen te eten.
4. Wat is nu het probleem?
Vanaf 1 januari 2024 stijgt de prijs van pakken havermelk in de supermarkt flink, doordat de verbruikersbelasting op limonade en frisdranken omhoog gaat. Melk en chocolademelk worden vrijgesteld van de verhoging. Havermelk niet, terwijl dat wordt beschouwd als stukken gezonder dan bijvoorbeeld cola.
Het besluit leidt tot kritiek van politici en veganisten. Volgens de staatssecretaris is de prijsstijging van havermelk een ,,zo goed als onontkoombaar effect’’ van het verhogen van de frisdrankbelasting, schrijft hij op Twitter. De fiscale definitie van limonade zou ‘alles behalve water en dranksappen’ omvatten.
5. Waarom dan wel havermelk en geen koemelk?
De belasting bestaat sinds 1993, sindsdien werd koemelk altijd uitgezonderd omdat het een ‘eerste levensbehoefte’ zou zijn. Maar dat is volgens Cramer inmiddels achterhaald. ,,De overheid wil dat we minder dierlijke en meer plantaardige eiwitten consumeren. Een prijsprikkel kan zij daarvoor als instrument gebruiken. Wat ze nu doet, is precies het tegenovergestelde: dierlijke eiwitten worden juist weer aantrekkelijker, terwijl melk al mega-gesubsidieerd is. Precies wat niet zou moeten, gebeurt met deze belasting toch: het duurder maken van het plantaardige alternatief.’’
Je moet het juist goedkoper maken, vindt Cramer, en daarmee aantrekkelijker voor de consument. ,,Het wordt ‘limonade-belasting’ genoemd, dan zou het toch mogelijk moeten zijn om het daadwerkelijk toe te spitsen op limonade en frisdrank als je consumenten een gezondere keuze wilt laten maken. Het is eigenlijk niet uit te leggen.’’
6. Trekken plantaardige dranken hiermee aan het kortste eind?
Cramer denkt dat plantaardige zuivel met de belastingverhoging een tik te verduren krijgt. ,,Producenten hebben hiervan last en daarmee dus ook de consument. De grote winnaars zijn aanbieders van koemelk. Dat wordt relatief goedkoper ten opzichte van het duurdere concurrerende product, terwijl de overheid nu juist zou moeten zorgen voor een gelijk speelveld.’’
