Stichting Oude Groninger Kerken voert grootste bevingsschadeherstel tot nu uit in Middelstum en pakt de 'Sixtijnse kapel van het Noorden' in Noordbroek aan
Hoog op de steiger wordt het werk uitgevoerd. Foto: Corné Sparidaens
Er lopen scheuren door het aards paradijs. Bevingsscheuren in eeuwenoude schilderingen in de Hippolytuskerk van Middelstum. Een hersteloperatie van de Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK) moet ze voor het nageslacht redden.
,,Het is het grootste bevingsschadeherstel dat we tot nu toe aan een kerk uitvoeren’’, zegt Jur Bekooy van de SOGK. ,,Heel consciëntieus. In het licht van eeuwen gaat het niet om spoed. Als je het niet uiterst zorgvuldig doet, zijn de schilderingen voor altijd verloren.’’
De werkzaamheden herstellen het verhaal van Groningen, zegt hij. ,,Je werkt aan een continu verhaal, honderden jaren geleden begonnen. Het steekt nauw. Je kunt het maar een keer verkeerd doen.’’
Nauwkeurig en met zachte hand worden renovaties uitgevoerd. Foto: Corné Sparidaens
Renovatieklus van ruim 3 ton
In maart moet het binnenwerk klaar zijn. Dan volgt de buitenkant. De hele renovatieklus is becijferd op meer dan 3 ton.
Met het ‘herstelteam’ loopt Bekooy door de kerk. Die ziet eruit als een bouwplaats. Kerkbanken zijn ingepakt. Er staat een mega-steigerconstructie. Zeker dertien mensen werken er dagelijks.
Het herstelteam werkt al jaren samen aan verschillende projecten en staat onder leiding van restauratie-architect Daniel van Huizen van Holstein Restauratie Architectuur. Het bestaat verder uit restauratiestukadoor Daniël Oudman uit Oostwold (Oldambt), Aafje Bouwhuis en Nanon Journée van Bouwhuis & Journée Restauratoren, Jan Aart Bos van Aannemersbedrijf Sietsema in Uithuizen en hun medewerkers.
De Hippolytuskerk staat nog weken op de kop. Foto: Corné Sparidaens
Middeleeuwse Bauhütte
Bekooy: ,,Het lijkt wel een middeleeuwse Bauhütte. Een groep verschillende deskundigen die elkaar aanvullen en helpen. Soms sluit iemand zich aan, soms gaat er iemand weg.’’
Bekooy en het team klimmen de steigers op om te laten zien waar het om draait: de bijzondere 16de-eeuwse gewelfschilderingen. Eeuwenlang waren ze onzichtbaar onder kalklagen. Verbleekt zijn ze tientallen jaren geleden tijdens eerdere renovaties tevoorschijn gekomen. ,,Wat een kleurenpracht moet het zijn geweest.’’
En toch. Het systematisch overkalken van de muurschilderingen droeg bij aan hun behoud. Licht, vocht en condens, de tand des tijds, hadden anders veel eerder desastreus werk kunnen verrichten. Nu kijken heiligen en demonen nog op je neer. De zondeval wordt verbeeld. God zelf houdt een oogje in het zeil. ,,Je staat er letterlijk met de neus bovenop.’’
Bouwkundige Christiaan Velvis in de 'Sixtijnse kapel van het Noorden'. Foto: Duncan Wijting
Scheuren en ‘beurse plekken’
Bekooy wijst naar scheuren en ‘beurse plekken’. ,,In alle oude gebouwen heb je scheuren. Dat is onvermijdelijk. De jongste scheuren, als gevolg van de bevingen, baren ons de meeste zorgen. In een steeds hoger tempo komen scheuren terug. Een gebouw als dit kan veel hebben, maar als je een blauwe plek hebt die keer op keer een klap krijgt, heb je een probleem. We moesten hier echt aan de slag. Dan belde de koster weer: er ligt gruis op de banken.’’
Vuil hoopt zich op in scheuren en voegen. Looizuur, vocht en lekkages doen hun werk. Op een plek in de kerk waar gewerkt werd, bleef het gruis van het gewelf naar beneden komen.
Gebeurt er niks dan zijn de eeuwenoude fresco's in Noordbroek verloren. Foto: DUNCAN WIJTING
Bijbel als stripverhaal
,,Het is een forse klus. We zijn minstens een halfjaar bezig. We pakken niet alleen de renovatie van de schilderingen aan, maar doen ook constructief herstel van scheuren in het metselwerk van de gewelven.’’
Hij staat even stil op de steiger. ,,Het is dubbel. Hoe goed je ook renoveert, je raakt iedere keer wel een deel van het oorspronkelijke materiaal kwijt.’’ Voort gaat het weer. Naar Het Laatste Oordeel (met indrukwekkend geschilderde hemel en hel) en de pinksterviering. ,,Een en al christelijke symboliek. De Bijbel als stripverhaal. Sierlijke voorstellingen tot in detail uitgewerkt.’’
Hij vervolgt: ,,Je moet je bedenken dat de 16de-eeuwer nauwelijks kon lezen. Dus met behulp van dergelijke afbeeldingen werden hem de waarden, deugden en ondeugden geduid. Het is daarom dat dergelijke afbeeldingen vooral in het schip van de kerk, in het lekendeel, werden aangebracht: goed zichtbaar voor de kerkgangers.’’
De kerk van Noordbroek staat bekend om de vele kleurrijke schilderingen. Foto: DUNCAN WIJTING
Adam en Eva
Bekooy wijst op een 16de-eeuwse verbeelding van een eend, zittend in een kookpot met een ring in de snavel. ,,Wat wel wordt uitgelegd als de overwonnen domheid.’’ Een andere waardevolle schildering is die van de zondeval: Adam en Eva met de appel. Waarschijnlijk rond 1520 geschilderd, zoals alle gewelfschilderingen in de Hippolytuskerk.
,,Dit dateren we in een wisselwerking met het werk van de schilder Albrecht Dürer. Want deze afbeelding lijkt geschilderd naar een prent van hem uit 1510. Ook het pinkstertafereel zou naar zijn voorbeeld zijn geschilderd.’’
Oog in oog met Adam en Eva. Foto: Corné Sparidaens
Monsterklus in Noordbroek
,,Ik geloof zeker dat er een wisselwerking was en dat kunstenaars, ambachtslieden, elkaar hebben beïnvloed’’, zegt Christiaan Velvis. Hij is bouwkundige bij de SOGK die een andere monsterklus begeleidt. Kilometers verderop, in de 14de-eeuwse kerk van Noordbroek. Daar wachten unieke schilderingen op restauratie.
,,En net als in Middelstum: we kennen de kunstenaars niet, de vakmensen die de schilderingen aanbrachten. Maar ze stonden niet alleen. Er was een groot netwerk. Degene die de schilderingen zette, reisde van plek naar plek, ook in het buitenland. Overal werden ideeën opgedaan en gedeeld. Ze beïnvloedden elkaar.’’
De kerk in Noordbroek heeft geen schade als gevolg van aardbevingen. ,,Dit is echt restauratiewerk.’’ De schilderingen zijn 50 jaar geleden gerestaureerd en moeten opnieuw onder handen worden genomen. Het vaak schommelende binnenklimaat in de kerk − vocht en condens − is een grote bedreiging voor de muur- en gewelfschilderingen.
Velvis: ,,Vocht en zout zijn desastreus. De bakstenen zijn poreus. Water dringt naar binnen en komt in aanraking met zout in de kalkmortel. Schilderingen komen los van de muren.’’
Een voor een worden de gewelfschilderingen aangepakt. Foto: Corné Sparidaens
‘Mooiste hel van Groningen’
Ook in Noordbroek geldt: ,,Als we niets doen en nog weer jaren zouden wachten, zijn ze straks onherroepelijk verloren. De gewelfschilderingen lijken nog goed. Als je beter kijkt, zie je dat er veel aan de hand is. In Noordbroek zitten zeldzame schilderingen uit de bouwperiode, de 14de eeuw, onder schilderingen uit de 15de eeuw. Bezoekers vinden ze schitterend.’’
‘Noordbroek heeft de mooiste hel van Groningen’, leest Velvis uit het gastenboek voor. De schilderingen zijn zo bijzonder dat de kruiskerk van Noordbroek de ‘Sixtijnse kapel van het Noorden’ wordt genoemd.
Om de 7 ton kostende renovatie te bekostigen, is de SOGK een publieksactie gestart. ,,We hebben het over een cultuurschat, zomaar in Groningen. Letterlijk ‘om de hoek’. En mensen weten het niet. Daar gaan we wat aan doen.’’
De kerkbanken in de Hippolytuskerk zijn goed ingepakt. Foto: Corné Sparidaens
